Een turbine onder water, met twee wieken die elk zo groot zijn als een gemiddelde blauwe vinvis. ‘Een offshore windturbine met z’n kop onder water’, noemt ceo Pieter de Haas van de Nederlandse startup Equinox Ocean Turbines het. Het bedrijft heeft net een nieuwe funding van het Samenwerkingsverband Noord-Nederland en het European Regional Development Fund opgehaald.
Het zijn niet de wieken die energie opwekken, maar de kleine turbines aan de uiteinden daarvan. ‘We plaatsen de grote rotor in zeestromen in de oceaan’, legt De Haas uit. ‘Die gaan redelijk langzaam. Maar aan de uiteindes van de bladen stroomt het wel hard. Daar zitten kleine turbines met generatoren erin. De grote rotor trekt die als het ware door het water heen.’ Die beweging wekt een constante hoeveelheid energie op: tot 3 megawatt per rotor. De rotoren zweven in het water en moeten in groepjes met kabels aan de zeebodem worden verankerd.
In Nederland kan energie uit water in 10 tot 30 procent van de elektriciteitsvraag van huishoudens in het Noordzeekustgebied voorzien, berekende TNO. Water is daarmee een relatief onbenutte bron van schone energie die wind- en zonne-energie kan aanvullen. Maar waar zon en wind al op grote schaal worden benut, geldt dat voor water niet.
Energie uit de oceaan: 165 megawatt in de pijplijn voor Europa
Wereldwijd was energie uit water in 2024 goed voor een capaciteit van 494 megawatt, terwijl de capaciteit van windenergie 1.132.837 megawatt bedroeg en die van zonne-energie 1.865.490 megawatt. Energie uit water behelst momenteel slechts 0,1 procent van de totale hernieuwbare energie in Nederland, blijkt uit cijfers van het CBS. Dat aandeel groeit nauwelijks. Maar dat betekent niet dat er geen ontwikkelingen zijn.
Volgens het Stats & Trends 2024-rapport van Ocean Energy Europe (OEE) zit er in Europa de komende vijf jaar 165 megawatt in de pijplijn aan door de overheid gefinancierde installaties voor energie uit de oceanen. Het VK en Frankrijk lopen daarin voorop. De Energy Industries Council (EIC) berekende dit jaar dat het VK verantwoordelijk is voor bijna 40 procent van alle golf- en getijdeprojecten wereldwijd.
OEE ziet ook de belangstelling van particuliere investeerders voor oceaanenergie toenemen. Het totaal aan publiekelijk aangekondigde particuliere investeringen in de sector is zo’n 60 miljoen euro sinds 2023.
Hoe haal je energie uit water?
Er zijn natuurlijk waterkrachtcentrales die energie uit stromend water halen, maar energie uit water halen kan ook op andere manieren. Getijdenenergie en golfenergie zijn waarschijnlijk de bekendste. Bij golfenergie wordt energie opgewekt door een continu variërend verschil in waterniveau, dat ontstaat door de deining van golven. Bij getijdenenergie wordt elektriciteit opgewekt door gebruik te maken van eb- en vloedstroming in de zee. De zon en de maan trekken aan het zeewater, waardoor stroming veroorzaakt wordt en er continu een veranderend waterniveau wordt gecreëerd, variërend tussen laag water (eb) en hoog water (vloed).
Je kunt ook energie uit zeestromen halen, zoals Equinox doet. Dat zijn geen cyclische stromingen veroorzaakt door de maan, maar continue bewegingen van de oceaan, veroorzaakt door het draaien van de aarde. Op het noordelijk halfrond gaan die met de klok mee, op het zuidelijk halfrond tegen de klok in. Zulke grote stromen vind je vooral ver op zee, maar komen op sommige plekken in de buurt van de kust, zoals aan de oostkust van Florida, de oostkust van Zuid-Afrika en de zuid- en oostkust van Japan.
Voorspelbare hoeveelheid elektriciteit
Het grote voordeel aan zowel energie uit getijdestromingen als uit zeestromen is dat de opbrengst voorspelbaar is. Dat maakt de energiebron interessant voor investeerders én voor het elektriciteitsnet. Wind- en zonnekracht wisselen voortdurend en zijn daarmee een uitdaging voor de stabiliteit van het net. Waterenergie is altijd beschikbaar. ‘En je kunt de stroming tientallen jaren van tevoren al voorspellen’, vertelt Sander des Tombe, Marine Energy Ambassador bij het Dutch Marine Energy Centre (DMEC).
Getijdenstroom is momenteel veruit de meest ontwikkelde techniek om energie uit water te halen, zegt Des Tombe. Maar hoewel getijden voorspelbaar zijn, heeft deze vorm van energieopwekking ook nadelen, vindt De Haas van Equinox. ‘De stroming is wel voorspelbaar, maar niet constant. De watersnelheid wisselt enorm en gaat vaak gepaard met grote snelheden. Daarmee is het risicoprofiel, en dus de financieringslast, behoorlijk hoog. Duurzame energie is hartstikke goed, maar het moet wel commercieel uit kunnen. Anders wil niemand het hebben.’
De Haas ging op zoek naar constantere stromingen en kwam uit bij zeestromen. Die zijn langzamer dan getijdenstroming, maar wel constant. Daarbij, vertelt De Haas, zijn gebieden waar zeestromen dicht bij de kust komen van oorsprong dichtbevolkt. ‘Denk aan de oostkust van Zuid-Afrika. Schepen die uit ‘de Oost’ kwamen, kregen daar een mooi duwtje in de rug. Daar ontstonden dan ook handelsroutes, havens en steden.’ Opgewekte energie is zo meteen op de plek waar die ook gebruikt kan worden.
Des Tombe en De Haas zijn het er echter over eens dat getijdenenergie, golfenergie en energie uit zeestromen naast elkaar kunnen en moeten bestaan. Op plekken met veel getijdenstroom is bijvoorbeeld vaak geen golfstroom, en andersom. Bovendien, aldus De Haas: ‘We moeten alle zeilen bijzetten om waterenergie groot te maken.’
Private en publieke investeringen
Schaalvergroting is noodzakelijk, omdat dat voor enorme kostenbesparingen zorgt. Nabil Ahmed van EIC: ‘Getijdenstroomprojecten in het VK kosten nog steeds zo’n 172 pond (ruim 200 euro, red.) per megawattuur – drie keer de huidige prijs van energie. Golfenergie is nog duurder. Maar als de technologie opschaalt, dalen de kosten. Getijdenstroom is het afgelopen decennium al 30 procent goedkoper geworden. Het doel is 100 pond per megawattuur in 2030. Dan zullen ook banken en pensioenfondsen aanhaken.’
Europese regeringen hechten waarde aan oceaanenergie, stelt OEE. Investeringen vanuit de overheid maken de sector zichtbaarder en geven ontwikkelaars en investeerders meer zekerheid. Al komt die erkenning voor sommige bedrijven te laat. Na de sluiting van de getijdenenergiecentrale Tocardo in de Oosterscheldekering zei Richard Parkinson van het bedrijf dat de politieke wil voor getijdenenergie ontbrak.
Sander des Tombe snapt dat wel. ‘De wereldwijde ontwikkelingen zijn positief, maar spelen zich vooral af buiten Nederland. Dat heeft er onder andere mee te maken dat de Nederlandse overheid voorheen alleen projecten wilde financieren die CO2-besparing in Nederland op zouden leveren. Die beperkte bril is niet gunstig voor waterenergie. Water is niet zo nationaal’, vervolgt Des Tombe. ‘Wat dat betreft, is de komst van het ministerie voor Klimaat en Groene Groei positief geweest. De overheid kijkt nu niet meer alleen naar CO2-besparing in Nederland, maar ook naar duurzaam verdienvermogen.’
Commercialisatie over vijf jaar in zicht
Dankzij publieke en private investeringen zag OEE de Europese oceaanenergiesector in 2024 ‘gestaag’ richting commercialisatie bewegen. De komende jaren worden er bovendien meer projecten gerealiseerd wegens de toename in EU-funding sinds 2023.
Ook het DMEC verwacht dat waterenergie binnen een aantal jaar commercialisatie bereikt, afhankelijk van het aantal projecten dat succesvol kan opschalen. Des Tombe: ‘Met de huidige ontwikkelingen is waterenergie in 2035 ongeveer even duur als kernenergie.’ Bij ongeveer een gigawatt aan totaal geïnstalleerd vermogen kan waterenergie commercieel interessant worden, denkt hij. ‘Dat is ongeveer vergelijkbaar met hoe het bij wind en zon ging. Ook daar was tijd voor nodig.’
Het Nederlandse Weco voert tests uit bij de Scheveningse kust. | Credits: Weco
Nederlandse bedrijven in waterenergie
Naast de ondersteuning van Nederlandse en buitenlandse bedrijven die inzetten op energie uit water voert DMEC diepgaande marktanalyses uit die ze jaarlijks publiceren in een marktrapport. Met verschillende modellen kijken ze waar Nederlandse partijen zich momenteel begeven. SeaQurrent testte zijn ‘TidalKite’ (capaciteit: 200 kilowatt) vorig jaar bijvoorbeeld succesvol bij Ameland en stelt dat het product binnen tien jaar een ‘mainstream energie-oplossing’ moet zijn. Weco heeft zijn ‘golfenergieconverter’ in april bij de Scheveningse kust in het water gelaten en is tevreden over de eerste resultaten. Ook de getijdenturbine van Water2Energy wordt nu getest, in de haven van Vlissingen.
In het voorjaar van 2026 wil Equinox een kleiner model van hun product testen in de Waddenzee. Het commerciële, fullscale product moet over ongeveer vijf jaar in het water liggen. De merknaam Equinox Ocean Turbines refereert aan het rendabel maken van waterenergie. ‘Een equinox is het moment in maart en september waarop de zon loodrecht boven de evenaar staat. In de natuur wordt dat als kantelpunt gezien. Daar willen wij ook voor zorgen. We willen de markt voor waterenergie serieus op de kaart zetten.’
Lees ook:
- 3 manieren waarop water een oplossing kan zijn voor een duurzamere wereld – investeerders moeten wel mee durven doen
- SeaQurrent bouwt bij Ameland aan een testlocatie voor het winnen van duurzame energie met behulp van een onderwatervlieger
- Elektriciteit winnen uit water: ‘Voor een 100 procent duurzame energievoorziening hebben we op elk moment stroom nodig’
- De kracht van getijdenenergie: hoe eb en vloed ons van duurzame stroom kunnen voorzien
- Europa stopt 30 miljoen in getijdenenergie op megawattschaal
