De tweede energiecrisis in een paar jaar tijd maakt eens te meer duidelijk dat afhankelijkheid van fossiele brandstoffen Europa kwetsbaar maakt. Dat heeft gevolgen voor het debat over verduurzaming. Wie steun wil vinden voor groene veranderingen moet niet ‘duurzaamheid’, maar ‘strategische autonomie’ als uitgangspunt nemen. De toehoorder die niet gevoelig is voor morele argumenten over het doorgeven van de aarde, wil toch op z’n minst de zekerheid van WiFi, mobiel bankieren en een groeiende economie.
Die nieuwe invalshoek lijkt de energietransitie een flinke boost te geven. Volgens De Telegraaf ‘hamsteren’ mensen met zonnepanelen massaal thuisbatterijen bij hoge energieprijzen. Ook de vraag naar onder meer tweedehands elektrische auto’s en warmtepompen lijkt te groeien − al is het lastig voorspellen of die trend doorzet bij nieuwe geopolitieke ontwikkelingen.
Geopolitiek zet druk op voedselvoorziening
Dat de energiezekerheid onder druk staat, is goed zichtbaar. Hoge prijzen zie je direct aan de pomp en ruim 15.000 bedrijven wachten op een aansluiting op het stroomnet. Die druk bestaat al langer, maar wordt groter door geopolitieke ontwikkelingen.
Druk op de voedselzekerheid is in Nederland vooralsnog een stuk minder goed zichtbaar. De plaatselijke supermarkt ligt immers nog gewoon vol. Toch kan het argument van strategische onafhankelijkheid niet alleen worden toegepast op energie, maar ook op voedsel.
Geopolitieke ontwikkelingen zorgen op meerdere manieren voor risico’s voor onze voedselzekerheid. Nederland mag dan veel voedsel exporteren, toch is onze voedselvoorziening flink afhankelijk van het buitenland. Het gaat dan niet alleen om volledige producten als koffie, cacao en tropische vruchten, maar ook om grondstoffen waarvan het hele voedselsysteem afhankelijk is.
Afhankelijk door import kunstmest, veevoer en olie
Op symposium Plant FWD liet Stacy Pyett van de Wageningen Universiteit afgelopen week zien hoe die afhankelijkheid op voedselgebied eruitziet. Een belangrijk aspect is de import van kunstmest, zegt Pyett. Dat is nu ook het meest actueel.
Aardgas is een grondstof van kunstmest, en ook voor de productie ervan is veel energie nodig. Daarom wordt ongeveer eenvijfde van alle kunstmest wereldwijd geproduceerd in het Midden-Oosten. De levering daarvan staat nu onder druk. Landen die zelf kunstmest maken zijn door de hogere gasprijzen ook duurder uit. Anders dan bij de prijzen aan de pomp merken consumenten de gevolgen van de hogere kunstmestprijzen pas zes tot negen maanden later, nadat er opnieuw is geoogst, legt landbouwanalist Doriana Milenkova uit in de Volkskrant.
We zijn ook op andere manieren afhankelijk van het buitenland voor ons voedsel. Zo importeren we veel eiwitrijke gewassen, zoals soja en mais, om die te voeren aan Nederlandse koeien en varkens. Ongeveer 90 procent van de door Nederland geïmporteerde soja belandt niet in vegaburgers, maar in veevoer.
Die grondstoffen komen vooral uit Brazilië en de Verenigde Staten. Toen de EU vorig jaar aankondigde heffingen te willen invoeren op mais en soja uit de VS, als reactie op de Amerikaanse importheffingen op staal en aluminium, waarschuwde de koepelorganisatie voor de veevoersector dat dat onvermijdelijk zou leiden tot hogere kosten.
En dan is er nog de import van oliehoudende zaden. Eerder werd al duidelijk hoe onafhankelijk Nederland is van de zonnebloemolie uit Oekraïne. Palmolie komt dan weer vooral uit Maleisië en Indonesië.
Peulvruchten uit eigen land
De vraag die daarop volgt: hoe kan dat anders? Hoe hard je ook je best doet, een palmolieplantage heeft in Nederland geen bestaansrecht. Maar voor de afhankelijkheid van mest en eiwitrijke gewassen heeft Pyett wél een oplossing: peulvruchten telen. Peulvruchten zijn planten die stikstof uit de lucht kunnen binden (zogenoemde ‘vlinderbloemigen’). Op die manier maken ze de grond vruchtbaarder, waardoor kunstmest niet (of minder) nodig is.
Bovendien worden ze gezien als eiwitbommetjes waar je niet alleen vee mee kunt voeren, maar die ook goed passen in het dieet van de toekomst. Het Voedingscentrum adviseert in haar nieuwe Schijf van Vijf om bijna twee keer zo veel peulvruchten te eten als eerst, en stelt zelfs dat het beter zou zijn om er nóg meer te eten. Dat is ook de droom van de Eiwitboeren van Nederland, die zich verenigd hebben om de teelt van vlinderbloemigen (weer) op de kaart te zetten.
Een andere optie is omschakelen naar biologische landbouw, waar onder meer experts van Milieudefensie voor pleiten. Biologische boeren gebruiken biologische mest, bijvoorbeeld van compost of hun eigen dieren. Met een groter aandeel biologisch worden we minder afhankelijk van fossiele brandstoffen, maar de omschakeling gaat niet erg snel.
Boost voor nationale eiwitstrategie?
Nieuw zijn deze ideeën niet. Al in 2018 riep de Europese Commissie lidstaten op om een nationale eiwitstrategie vorm te geven ‘ten behoeve van de strategische voedselsoevereiniteit’. Daaruit volgde in 2020 de Nationale Eiwitstrategie van Nederland. Daarin zegt het Ministerie van Landbouw in te zetten op ‘vlinderbloemigen zoals veldbonen, erwten, bruine en witte bonen, lupine, luzerne en klaver’. In die strategie werd onder meer als doel gesteld om 100.000 hectare eiwitrijke vlinderbloemige gewassen in Nederland te hebben in 2030.
Een mooi doel, maar daar zijn we nog lang niet. Sterker nog: het oppervlak eiwitrijke gewassen nam de afgelopen jaren zelfs af. Een debat over strategische autonomie in de voedselketen zou zomaar eens kunnen zijn wat er nodig is om het tij te keren. De vraag is alleen nog: wie pakt de handschoen op?
Meer lezen over het voedselsysteem van de toekomst? In de nieuwsbrief Kweekvlees & Kool schrijft Change Inc.-redacteur Maaike Kooijman over nieuwe ontwikkelingen en interessante updates. Schrijf je hier in.
Lees ook:
- Minder afhankelijk van grillige prijzen fossiele energie? Waarom de EU juist nu moet doorpakken met de energietransitie
- Plantaardige alternatieven voor vlees en zuivel kwakkelen, maar er zijn kansen: ‘We kunnen leren van de proteïne-hype’
- Burgers met bonen: zo loodsen supermarkten meer plantaardige eiwitten de winkelmandjes in
