De meerderheid van de organisaties in Nederland, 246.000 stuks, zal over tien jaar niet meer bestaan. Een gedurfde voorspelling van Sven Rickli, grondlegger van de Menselijke Revolutie. Een beweging en stichting die leiders dringend oproept om bedrijven te hervormen, met de mens als uitgangspunt.
Het zijn geen foute of slechte bedrijven, maar ze hebben eigenlijk geen bestaansrecht. ‘Het zijn schaambedrijven’, zegt hij tegen MT/Sprout. ‘Bedrijven waar je je voor zou moeten schamen als je er werkt, als je ermee samenwerkt of als je er iets van koopt.’ Shell noemt hij meteen als voorbeeld. ‘Tien jaar geleden was je heel trots als je een young professional bij Shell was. Tegenwoordig zeg je dat niet meer op een verjaardag.’
Schaambedrijven zijn ontworpen op commerciële kansen, ambities om te groeien, veel geld verdienen, of uit gemak, nabootsingsgedrag en zelfs gewoon ‘omdat het kon’. Dat maakt ze vervangbaar, misbaar en inwisselbaar. Ze dienen de maatschappij namelijk niet, maar ze zorgen wel voor schade.
Leiders in het donker
Die asociale mindset is passé. Leiders die zich zo gedragen, genre Donald Trump of Elon Musk, zijn ‘leiders in het donker’, de laatste uitwassen van een oud tijdperk, schetst hij. Er staan steeds meer nieuwe leiders op. Ze staan in het licht en verenigen zich, stropen hun mouwen op om ‘heel veel te geven’.
Bas van der Veldt, de ceo van Afas, is volgens hem zo’n voorbeeld, maar er zijn er veel meer. Van der Veldt geeft onder meer de tijd die met technologie wordt gewonnen terug aan zijn medewerkers en aan de maatschappij. Ze werken vier dagen in de week en worden vijf dagen per week betaald.
Dat minder werken vertaalt zich terug in meer productiviteit. ‘Dat is win-win, één plus één is elf. Het is ook een denkfout dat als je goed bent voor de wereld dat dit ten koste gaat van je businessmodel.’
Generatie Z (en de generaties daarna nog veel meer) is de schaambedrijven al aan het challengen, geeft Rickli aan. Zij zijn de nieuwe consumenten, maar ook de nieuwe medewerkers. ‘Zij hebben andere waarden en als ze die matchen met bedrijven, dan kiezen ze dus voor een ander type bedrijven.’
Schade gaat over meer
Niet de bedrijven die actief zijn in gokken, roken, alcohol en ongezonde voeding. Die in gas- en olie, elektriciteit, grootschalige landbouw en vervuilende industrie evenmin. Eigenlijk zijn dat de klassieke sectoren die al langer onder vuur liggen.
Rickli rekt het begrip schade nog veel verder op. Bedrijven die hun mensen ziek maken. Facturen zo laat mogelijk betalen. Ceo’s zoveel meer laten verdienen dan werknemers. Het opzeggen van abonnementen moeilijk maken. Van Tesla tot Tata, allemaal schaambedrijven.
Een gewetensvraag die deze bedrijven zich zouden moeten stellen: zou jij je dochter, zoon, partner of beste vriend jouw eigen product of dienst aanraden, met hetzelfde contract en dezelfde voorwaarden? ‘Bij Facebook en TikTok laat niemand laat zijn of haar kinderen toe op smartphones. Ze weten daar donders goed wat de impact is van hun producten. Dat zijn pure schaambedrijven.’
Meer bewustwording
Voor hem heeft een organisatie pas bestaansrecht als die iets toevoegt aan de mensheid. Bestaansrecht omschrijft hij als een rekensom: trek de maatschappelijke schade die wordt gemaakt af van de maatschappelijke bijdrage die wordt geleverd. Die rekensom zal voor het grootste deel van de organisaties op een min uitkomen.
Schaamte is een negatieve trigger, beseft hij, maar met een positief effect. Bedrijven kunnen eraan gaan werken ‘om verlossing te krijgen uit die verdoemenis’. Als ze dat niet doen, dan heeft de mensheid nog altijd het laatste woord. ‘Als wij besluiten daar niet meer te werken of te kopen, dan vallen ze om. Alleen staat die bewustwording nog in de kinderschoenen.’
Rickli klimt als erkend dwarsdenker en expert in mensgerichtheid al jaren op heel wat podia om die bewustwording te laten groeien. Als Top Voice op LinkedIn heeft hij al 40.000 volgers verzameld. Hij is ondernemer, onder meer founder van organisatieadviesbureau Nolost, om mensgerichtheid in de praktijk te brengen bij bedrijven.
Werk is geen bijzaak
Dat werkt, want meer dan 13.000 volgers en 6.000 leden hebben zich bij deze mensgerichte beweging aangesloten. Grote spelers, zoals Afas, Zeeman, Hema, Jumbo en de Efteling, maar ook bekende thought leaders, zoals Rutger Bregman, Ben Tiggelaar en Paul Polman. Dat is al scoren, maar Rickli wil meer, veel meer.
Hij heeft daarom net een nieuw boek uit: Menselijke Revolutie. Daarin biedt hij vooral leiders handvaten en praktische stappen voor hun organisatie. ‘Je veegt de trap toch ook van boven naar beneden.’
Het oude mensbeeld, het machinale denken met mensen die handjes zijn, middelen of resources, haalt Rickli als eerste onderuit. Werk is geen bijzaak, mensen investeren een groot deel van hun kostbare leven, tijd energie en aandacht in de organisaties waar ze voor werken. Wie werk ontwerpt, ontwerpt dus levens, redeneert hij.
Spiegel voorhouden
Wie die macht heeft, heeft ook de morele plicht om die systemen menswaardiger te maken. Leiders verschuilen zich nog te vaak achter het systeem, achter markten en hoe het nu eenmaal werkt. Dat vindt Rickli te gemakkelijk. Marktvraag is geen morele vrijbrief. En leiders zijn onderdeel van het systeem. ‘Niet alles is maakbaar, maar door leiders is het systeem wel beïnvloedbaar.’
Rickli benadrukt dat hij ‘niet normerend’ wil zijn, oordelen wil geven over goed of slecht. Hij wil leiders vooral een spiegel voorhouden. De meeste leiders willen ook wel echt bijdragen aan de samenleving, maar antwoord geven over hoe ze dat moeten doen helpt niet, is zijn ervaring. Andere vragen stellen wel, daarmee krijgt hij ze ‘uit hun tunnelvisie’.
Zo stelt hij aan bestuurders in een Amsterdamse boardroom die uitkijkt op een wijk vol armoede de vraag of het goed voelt om miljoenen te verdienen en tegelijkertijd naar armoede te kijken.
‘Stilte, maar daarna volgde toch een soort ontwaken. Ik rij hier al jaren naartoe, zei iemand, en ik heb het nooit gezien.’ Inmiddels is er verbinding gemaakt met de wijk en draagt het bedrijf een positiever steentje bij. ‘Je bent als organisatie zo gezond als je ecoysteem, en dat is dus ook de samenleving om je heen.’
Andere vragen stellen
Om de omschakeling naar besturen op basis van bestaansrecht te kunnen maken, moeten leiders anders gaan denken, legt Rickli uit. Vanuit verlies, want leiders zijn opgeleid met winnen. Daarvoor moeten ze ‘tegenfeitelijke vragen’ gaan stellen.
Die zijn confronterend, ongemakkelijk zelfs, maar het zijn ook eyeopeners:
- Wat verliest de maatschappij als jouw organisatie niet meer bestaat?
- Wat verliest de markt als jouw aanbod verdwijnt?
- Wat verliezen medewerkers als jouw werkgeverschap wegvalt?
- Wat verliezen mensen wanneer jouw leiderschap ontbreekt?
Als het antwoord weinig tot niets is, dan is er werk aan de winkel. Dan staan hun bestaansrecht en dus hun toekomst op het spel.
Bedrijven komen met deze vragen vaak terug bij hun oorsprong, is de ervaring van Rickli. ‘Wat was die ondernemersdroom in het begin? Heel vaak blijkt die nog supergoed voor het hier en nu te zijn. Dat is de essentie waar verder op kan worden gebouwd, de rest is ruis en kan geschrapt worden. Wil je vooruitkijken, heb dan oog voor de wortels van je bedrijf.’
Radicaal eerlijk
Er zijn voorbeelden genoeg van bedrijven die er wel in slagen om een positieve bijdrage te leveren. De kletskassa van Jumbo, de bedankkaartjes van DHL Express, mensen aannemen met een afstand tot de arbeidsmarkt bij Hutten Catering, de namen in goud in de kleedkamer van installatiebedrijf Verspeek. Hij wil zo inspireren, aanzetten tot bewegen en organisaties transformeren.
Waar kunnen leiders vanaf morgen mee beginnen? Door met hun directieteam de antwoorden op de tegenfeitelijke vragen te gaan bedenken. Op alle niveaus: maatschappij, markt (klanten en keten), medewerkers en ‘jezelf als mens in de rol van leider.’.
Ga daarbij niet meteen in de actiestand, maar kies echt voor de reflectie. ‘En wees dan radicaal eerlijk. Ben je blij met de antwoorden? Zijn er een paar dingen waar je heel trots op bent? Zijn er dingen waar je je voor schaamt? Ga daar dan aan werken. En bouw de dingen waar je trots op bent, ook meteen uit.’
Dit artikel verscheen eerder op MT/Sprout.
