Op Duurzame Dinsdag (1 september) wordt het Koffertje met duurzame initiatieven overhandigd aan klimaatminister Stientje van Veldhoven.
De Duurzame Troonrede 2026 wordt uitgesproken door Frans Rooijers, voorzitter van de vereniging Meten=Weten. Dit burgerinitaitief komt op voor het rechten van mensen, dieren en natuur op een gezonde leefomgeving. Hij spreekt:
“Geachte aanwezigen,
Op vele terreinen is een spannende strijd gaande tussen duurzaamheid en doorgaan op de oude weg. Met de hitte en droogte laat het klimaat zien dat het menens is met die strijd. Het inslaan van nieuwe wegen kost ons meer moeite dan nodig. Als we kijken naar de luchtvaart, Tata Steel en de agrarische sector is de vraag wat ze met elkaar gemeen hebben. Het zijn drie terreinen waarop de overheid milieuregels heeft opgelegd en het toch niet zo nauw neemt met deze regels, en daarmee de rechtsstaat ondermijnt.
Een overheid die haar eigen regels niet naleeft leidt tot mensen die hun geloof in de overheid verliezen. Dat uit zich in burgers die het recht in eigen hand nemen, anderen die zich helemaal hebben afgewend van de samenleving en weer anderen die hun heil zoeken bij de rechter.
Trias politica
We leven in een rechtsstaat met scheiding van machten. Dat betekent dat we een wetgevende, een uitvoerende en een rechtelijke macht hebben: de trias politica.
Deze is bedoeld om de macht van de overheid in te perken en de burgers te beschermen door deze drie machten elkaar te laten controleren. Op alle drie de terreinen die ik noemde, luchtvaart, grote industrie, agrarische sector zien we dat de uitvoerende overheid uitspraken van de rechtelijke macht negeert of bewust niet opvolgt, zoals ik voor de agrarische sector zal duidelijk maken.
Pesticidegebruik is onduurzaam
Ondanks dat boeren met driftbeperkende spuitinstallaties werken komen pesticiden op plekken waar ze niet horen te komen: in moestuinen, in slaapkamers, in de natuur. Zelfs op de Marker Wadden, middenin het IJsselmeergebied, zijn pesticiden gevonden. Die liggen 7 kilometer van de dichtstbijzijnde akkers: grotere afstanden vinden we niet in Nederland.
Pesticiden zijn bedoeld om ongewenste planten, schimmels en insecten op de akkers te doden. Doordat de pesticiden ook buiten de akkers komen, zijn ze daar een gevaar voor de gezondheid van de mens en de natuur. Steeds meer wordt bekend over die ongewenste effecten. Het aantal insecten is drastisch afgenomen de afgelopen 25 jaar, de staat van de natuur is in veel natuurgebieden zeer zorgelijk. Ook lijkt er een verband te zijn tussen blootstelling aan pesticiden en een verhoogde kans op de ziekte Parkinson.
De GGD waarschuwt zwangere vrouwen om weg te blijven van spuitwagens en deuren en ramen te sluiten. Een paardenfokker in Drenthe ervaart dat zijn merries moeilijk vruchtbaar worden als er lelies worden geteeld, met het hoogste pesticidengebruik per hectare.
Uit onderzoek van het Europese onderzoeksprogramma Sprint blijkt dat meerdere pesticiden elkaars effect versterken. Dit cocktaileffect wordt door het Ctgb, de organisatie die namens het Rijk beslist over de toelating van pesticiden, buiten beschouwing gelaten. Het toelaten van nieuwe middelen tot de markt baseert zich op onvolledig onderzoek, ook volgens het Ctgb zelf.
Overheid leeft eigen wetten niet na
De overheid is meermaals op haar vingers getikt door de rechtelijke macht, met name als het gaat om bescherming van natuur en gezondheid van burgers. Nu zien we dat in het stikstofdossier die rechtelijke uitspraken leiden tot stilstand. De uitvoerende macht (de Nederlandse overheid) durfde tot voor kort geen nieuw beleid te maken om uit de impasse te komen. Als er beleidsvoorstellen kwamen om aan de EU-regels te gaan voldoen, trok een colonne trekkers op naar Den Haag of naar provinciehoofdsteden.
Het gevolg is dat de hele samenleving te lijden heeft van de impasse in het stikstofdossier. Zelfs activiteiten die op termijn leiden tot stikstofreductie, mogen van de rechter niet meer plaatsvinden totdat er serieus beleid is om de uitstoot te verminderen.
Bij het dossier pesticiden ligt het wezenlijk anders: problematischer. Het bewonersinitiatief Meten=Weten pleit al jaren vóór een schoon en veilig leefmilieu en tegen het gebruik van pesticiden, vooral in de sierteelt. Met kennisontwikkeling op basis van degelijk praktijkonderzoek. Procedures zijn gestart toen bleek dat overleg niets opleverde.
Vorig jaar heeft de hoogste bestuursrechter van dit land, de Raad van State, bepaald dat pesticiden niet zomaar mogen worden gebruikt als die terecht kunnen komen in Natura 2000-gebieden. In dat geval is een natuurvergunning vereist. Maar de uitvoerende macht voert de uitspraken van de hoogste rechter gewoon niet uit. De wetten worden ter zijde gelegd, de trias politica wordt niet nageleefd. Laat ik duidelijk zijn: dat is een schande.
Want nu, in het teeltseizoen 2026, zien we dat de boer verder ploegt en spuit zonder natuurvergunning. De overheid grijpt niet in: in plaats daarvan werkt ze aan een convenant om het gebruik van chemische middelen te verminderen.
Dat convenant op hoofdlijnen is op 1 juli getekend, maar niet door natuurorganisaties. Procederende partijen als Meten=Weten zaten überhaupt niet aan tafel: een grote fout als men het aantal rechtszaken wil verminderen. Het convenant op hoofdlijnen laat een aantal essentiële, wettelijke verplichtingen bewust buiten beschouwing:
- de verplichte natuurvergunning voor gebruik van pesticiden;
- de zorgplicht in de Omgevingswet, die gemeenten dwingt om de gezondheid van zijn inwoners te waarborgen;
- de verordening inzake Natuurherstel die alle EU-lidstaten dwingt om de daling van het aantal bestuivers te keren.
- de toelating van middelen door het Ctgb blijft in het convenant buiten discussie.
Dit convenant op hoofdlijnen zal leiden tot meer procedures, hoog oplopende emoties en frustraties, zowel bij boeren als natuurbeschermers en omwonenden.
De boerenorganisaties noemen de geldende wetten draconisch omdat hun belangen intens worden bedreigd. Burgerbewegingen worden er van beticht te polariseren, kijk naar de kamerbrief waarin het convenant werd gepresenteerd. Opheffen van de polarisatie was voor de staatssecretaris een belangrijk doel. De polarisatie wordt echter niet veroorzaakt door partijen als Meten=Weten. Die veroorzaakt de overheid zelf door haar eigen wetten niet te handhaven en zo dit dossier te laten dooretteren.
De hoogproductieve landbouw trekt een wissel op onze samenleving
De landbouw heeft na de Tweede Wereldoorlog een belangrijke opdracht gekregen om de voedselproductie snel te verhogen, in heel Europa. Productiviteitsverhoging was het credo en daarbij zijn spectaculaire resultaten geboekt. Inmiddels zijn Europa en de landbouwsector fors veranderd. Het is al lang niet meer zo dat de Nederlandse boeren zorgen voor voedselzekerheid. Anno 2026 wordt de helft van de agrarische productie geëxporteerd. In de sierteelt is dat zelfs 80 procent.
De eenzijdige focus op productiemaximalisatie en kostenreductie heeft tot gevolg dat binnen de landbouw van alles moet worden bestreden; dat het een strijd is tegen plagen en tekorten. Daarbij duiken voortdurend nieuwe vijanden op; zo werkt de natuur nu eenmaal.
Het is het bekende gebed zonder end. Een technische oplossing creëert steeds weer nieuwe problemen. Een bekend voorbeeld is het gebruik van Azolen. Het gevolg is dat er inmiddels resistente schimmels bestaan, waartegen geen pesticiden en zelfs humane geneesmiddelen werken. Dit is een voorbeeld van het ontstaan van een permanent probleem.
Nog veel belangrijker zijn de externe kosten van de agrarische sector. De bijdrage aan het bruto Nederlands product is ongeveer 1,5 procent: 13 miljard euro per jaar. Die externe kosten zijn hoger, onlangs door Deloitte becijferd op 18 miljard euro per jaar. Hierbij gaat het om vervuiling van water, aantasting van biodiversiteit, klimaatverandering, ammoniakemissies en de schade door gebruik van pesticiden. Die milieuschade is op dit moment gratis voor de agrarische sector.
Daarnaast is er een onderliggend probleem, namelijk dat in Nederland de grond erg duur is geworden. Hierdoor is binnen het huidige systeem alleen nog intensieve landbouw mogelijk die veel milieuschade met zich meebrengt. Hoe kun je een hectare landbouwgrond bebouwen met gewassen die slechts 3000 euro per hectare per jaar opleveren als die hectare 100.000 euro kost en de boer er ook nog van moet leven? Met ontkenning van de situatie is de afgelopen jaren geprobeerd toch nog een verdienmodel overeind te houden.
Verduurzaming is een belangenstrijd
We weten al heel lang dat er veel niet-duurzame aspecten zitten aan onze samenleving. En dat er veel mensen en organisaties zijn die aan alternatieven werken. Het is voor hen vaak roeien tegen een krachtige stroom in. Dat komt doordat veel van die onduurzame aspecten worden verdedigd door de gevestigde belangen: een deel van de agrarische industrie richt zich op kostenreductie en winstmaximalisatie en laat de externe kosten door ons allen betalen.
Verduurzaming is een strijd tegen gevestigde belangen. Kennis en bewustwording zijn hard nodig, maar onvoldoende. De overheid moet wetten aanpassen en milieuschade een prijs geven. Dat zijn de hoogst noodzakelijke ingrediënten voor verduurzaming van onze samenleving.
Dat werkt alleen als de overheid haar doelen serieus neemt en wetten naleeft. Zolang dat niet het geval is, is het inschakelen van de rechtelijke macht voor veel burgerbewegingen de enige mogelijkheid om stappen verder te komen. Urgenda heeft in Nederland hiermee baanbrekend werk verricht. Met dank aan de in mei overleden Marjan Minnesma: zij leeft voort in onze acties. De klimaatzaak van Urgenda heeft veel navolging gekregen, zowel wereldwijd als in Nederland. Door Mobilisation for the Environment van Johan Vollenbroek in het stikstofdossier en door Meten=Weten als het gaat om pesticiden.
Dat betekent niet dat het voeren van juridische procedures een doel op zich is. Het doel is dat de wetten die natuur en gezondheid beschermen worden nageleefd zodat wij allen, boeren en burgers, kunnen genieten van ons mooie land. Ik verwacht dat Nederland zich aan de Europese regels zal gaan houden[Lv1] [FR2] . Die zijn voor de Nederlandse boer ingrijpend: dat is helder, maar niet per se slecht. En daarbij gaat het niet alleen om stikstof maar ook om water, klimaat en pesticiden.
Een duurzame landbouw is nodig en mogelijk
Laten we vooruit kijken. Een duurzame landbouw is nodig en mogelijk, met een eerlijke overheid aan de teugels. Sicco Mansholt, de grondlegger van ons na-oorlogse landbouwsysteem, wist al op het eind van z’n carrière dat een landbouwsysteem gebaseerd op productiemaximalisatie uiteindelijk zo veel schade veroorzaakt dat de individuele voordelen (de eigen omzet) niet opwegen tegen de collectieve nadelen (de externe kosten).Het is niet aan de individuele boer om dit te veranderen.
De overheid zal het tij gaan keren door niet langer te kiezen voor de gevestigde belangen. Een overheid die alle belangen én alle wetten serieus neemt, kan oplossingen bereiken om duurzaam samen te leven. Minister Van Essen heeft de eerste stap gezet met zijn stikstofplan. Het provinciebestuur van Brabant laat zien dat het individueel belang van 5 boeren niet opweegt tegen het maatschappelijk belang.
Maar dat zijn slechts eerste stappen op weg naar een kringlooplandbouw. De overheid zal zich gaan richten op een landbouw die de grond maximaal gebruikt zonder die te schaden, zelfs niet de grond elders op de wereld. Dus geen grootschalige importen meer van veevoer. Het gaat om nieuwe structuren waarbij boeren kunnen blijven boeren. Maar dan wel zonder hoge externe kosten, en dus met een rijke en gezonde leefomgeving voor mens en natuur.
Dat betekent geen gewasbescherming meer die effecten heeft buiten de akkers. Dat betekent grote zones met biologische landbouw rondom alle natuurgebieden én woongebieden. Geen bijzondere faciliteiten meer voor de landbouw, maar wel vergoedingen voor beheer van het landschap. Gewassen die geen overmatig watergebruik vergen, maar tegen droge periodes kunnen, geen import van veevoer dat hier wordt omgezet in vlees en mest, maar kringlooplandbouw.
Dat vergt een actieve, eerlijke overheid die de rechtsstaat respecteert en die redeneert vanuit een duurzaam gebruik van alle productiefactoren: grond, arbeid en kapitaal. Oftewel bescherming van het landschap en de ecosystemen, de gezondheid van burgers, en de boer die daarbij een gezond bedrijf kan runnen.
Dank u voor uw aandacht.”
