Maaike Kooijman
16 november 2026, 10:26

De zeespiegelstijging overleven we wel, maar watertekort is wél een bedreiging voor Nederland

In een lijvig rapport schrijft het Rijk haar plannen voor Nederland in 2050 uit. Water is daarin een terugkerend thema. ‘Alle watergebruikers dienen rekening te houden met perioden van extreme droogte, watertekorten, wateroverlast en verzilting.’

De Nota Ruimte geeft aan hoe het Rijk wil omgaan met water, energie en landbouw in Nederland. | Credits: Getty Images

In 2050 moet Nederland ‘leefbaarder, groener en beter bereikbaar’ zijn. Dat klinkt mooi. Maar zie dat maar eens te bereiken op een postzegel met ontzettend veel inwoners.

Daarom presenteert de Rijksoverheid maandag de Nota Ruimte, een nationale visie op de inrichting van Nederland tot 2050. Daarin zijn plannen gemaakt voor bijvoorbeeld woningbouw, (energie-)infrastructuur, landbouw en water.

Water is daarin niet alleen een los, maar vooral ook een overkoepelend thema. ‘Nederland blijft op de lange termijn veilig bewoonbaar, ook bij een versnelde zeespiegelstijging. Maar achter de dijken en duinen zal de inrichting van ons land veranderen’, staat in de Nota. ‘We moeten rekening houden met extremer weer, een stijgende zeespiegel, een dalende bodem, een onregelmatiger, rivierafvoer en daardoor meer verzilting en langere perioden van droogte.’

Anders gezegd: we redden het wel met de zeespiegelstijging, maar de problemen achter de dijken worden groter. Onder andere periodieke watertekorten in perioden van grote droogte vormen een grotere uitdaging.

Land met meer functies

Dit jaar drukte ons met de neus op de feiten. De zomer van 2026 was niet alleen de warmste ooit gemeten in Nederland, maar ook één van de droogste. En dat leidt tot ingewikkelde keuzes.

Idealiter wil Nederland niet alleen (drink)water besparen, maar ook meer ruimte vrijmaken voor het watersysteem. Zo kan er in natte winters water worden opgeslagen voor de droge zomers.

Maar in een land met beperkt oppervlak kan niet alles naast elkaar bestaan. Daarom zet het Rijk in op ‘meervoudig ruimtegebruik’. Wateropslag moet samengaan met onder meer landbouw en natuur, en ook steden en bedrijventerreinen moeten (tijdelijk) water kunnen opslaan.

Dat moet samengaan met een ‘natuurinclusieve samenleving’, waarin ook buiten beschermde natuurgebieden een ‘minimumniveau voor biodiversiteit’ per gebied wordt gehanteerd. Zo moeten bedrijventerreinen vergroenen en komt er in het landelijk gebied een netwerk van natuurlijke elementen zoals houtwallen, heggen, sloten en beken. Ook de defensie-uitbreiding moet ‘waar mogelijk’ gecombineerd worden met de natuuropgave, al gaan die twee meestal niet zo goed samen.

Wateropslag in landelijk gebied

Veel boeren zoeken nu al naar manieren om water op te slaan. Steeds meer boeren hebben die ruimte ervoor over, zei Peter Prins van kenniscluster Salta eerder tegen Change Inc. ‘Als je vijfentwintig jaar geleden met Zeeuwse boeren sprak, peinsden ze er niet over om een deel van hun kostbare grond op te geven voor wateropslag. Nu verschijnen er toch steeds meer waterbassins, vooral om uien te kunnen blijven telen. “Het gaat wel ten koste van land, maar we moeten ook overleven”, zeggen ze dan.’

Tegelijkertijd kan het zouter worden van de bodem ook mogelijkheden bieden voor nieuwe teelten, ziet het Rijk. Denk aan zeekraal of schelpdieren. Ook het eiwitrijke quinoa staat bekend als een gewas dat goed tegen zout in de bodem kan.

Minder landbouwgrond komt er waarschijnlijk niet, ‘vanwege het grote belang van voedselproductie en de diverse andere waarden die landbouwgrond biedt’, vermeldt de Nota.

Plannen voor energie en industrie

De Nota Ruimte bevat nog een aantal andere belangrijke richtlijnen. Zo wordt er prioriteit gegeven aan ‘de forse uitbreiding en verzwaring van de energie-infrastructuur’, bijvoorbeeld door nieuwe of dikkere kabels aan te leggen. Dat is belangrijk voor andere ontwikkelingen, zoals woningbouw of duurzamere industrie. Tegelijkertijd zet het Rijk in op oplossingen waardoor elektriciteit minder ver getransporteerd hoeft te worden, bijvoorbeeld via lokale opwek en gebruik energie door energiehubs.

Het Rijk kijkt ook naar manieren om energietransport meer ondergronds te laten verlopen. Denk aan de Delta Rhine Corridor, die waterstof en CO2 tussen Duitsland en Rotterdam moet transporteren.

Die waterstof wordt ‘bij voorkeur’ aan de Nederlandse kust geproduceerd. Voor elektrolyse (het splitsen van water in waterstof en zuurstof met elektriciteit) kan dan mogelijk zout of brak water worden gebruikt. Het water moet dan wel eerst worden ontzilt. Hetzelfde geldt voor proceswater voor de industrie, hoewel die mogelijk ook kan werken met bijvoorbeeld luchtkoeling en gesloten koelsystemen.

Lees ook:

Nieuwsupdate: Forse publieke steun nodig voor betaalbare warmtenetten en Hoekstra kritisch over klimaatconferentie COP

Experts: langdurige subsidie nodig om warmtenet aantrekkelijk te maken Per 1 januari 2027 treedt de nieuwe Wet Collectieve Warmte in werking. Eén van de veranderingen is de bepaling dat warmtebedrijven voor minstens de helft in publieke deelneming moeten zijn. Daarvoor worden nieuwe warmtebedrijven opgericht, maar er moet ook onderhandeld worden over private warmtebedrijven van onder meer Eneco en Vattenfall. Die situatie zorgt ervoor dat oude warmtebedrijven terughoudend zijn met investeringen, meldt Nu.nl.De aantrekkelijkheid van warmtenetten wordt mede bepaald door de gebruikskosten. Momenteel zijn prijzen gekoppeld aan gasprijzen, maar de komende jaren wordt die koppeling geleidelijk losgelaten. Daarnaast zijn er relatief hoge vaste kosten. 'Ik denk niet dat publieke partijen het goedkoper kunnen dan private partijen. Grote energiebedrijven hebben immers ook schaalvoordelen en kunnen relatief goedkoop geld lenen', zegt directeur Olof van der Gaag van de Nederlandse Vereniging Duurzame Energie tegen Nu.nl. Hij verwacht dat langdurige subsidies nodig zijn om warmtenetten aantrekkelijk te maken en de aanleg te versnellen.Lees ook: Warmtenetten kunnen rol spelen in aardgasvrij Nederland, maar dan moeten de prijzen wel omlaag Hoekstra kritisch over effectiviteit van COP-conferenties Deze week gaat Eurocommissaris Wopke Hoekstra van Klimaat zich namens de EU mengen in de onderhandelingen over de slotverklaring van de klimaattop COP31 in Turkije. In een interview met de Volkskrant zegt Hoekstra geen hoge verwachtingen te koesteren. 'De COP is volstrekt onvoldoende fit for purpose.' Hoekstra wijst erop dat de vereiste unanimiteit bij de besluitvorming veel mogelijkheden biedt om zaken te blokkeren. Dat doen olielanden bijvoorbeeld bij plannen om het gebruik van fossiele brandstoffen af te bouwen.Hoekstra vindt dat andere wegen gezocht moet worden om vooruitgang te boeken met klimaatbeleid, onder meer met regionale coalities. Hij is positief over het initiatief van Nederland en Colombia eerder dit jaar om een aparte conferentie over de afbouw van fossiel op te zetten.Intussen is de vertegenwoordiging van Nederlandse ministers bij COP31 in het geding door de kabinetscrisis. Minister-president Rob Jetten was het hele weekend bezig om zijn kabinet te redden, en minister Stientje van Veldhoven van Klimaat gaat vanwege de binnenlandse politieke perikelen pas later deze week naar de klimaattop.Lees ook: De heikele thema's tijdens klimaattop COP31: elektrificatie, afbouw fossiele brandstoffen en klimaatfinanciering Prijzen voor duurzame startups Claybens, Plastilose en Covolt Bij twee awarduitreikingen zijn duurzame startups in de prijzen gevallen. Claybens is winnaar van de Wubbo Ockels innovatieprijs, die innovatieve ideeën gericht op een duurzame toekomst beloont. De startup heeft een methode ontwikkeld om bakstenen te bakken van met pfas vervuilde klei. De schadelijke chemicaliën worden daarbij vernietigd.De Innovatie Top 100 van de Kamer van Koophandel telt twee categorieën gericht op duurzaamheid. In de categorie 'circulaire economie' won Plastilose. Dit Delftse bedrijf maakt biologisch afbreekbare medicijnbekertjes als alternatief voor plastic wegwerpbekers. In de categorie 'energietransitie' ging de eerste prijs naar Covolt, een AI-platform dat de aansturing van energie-installaties optimaliseert.Lees ook: Bij steward-owned bedrijven staat niet rendement, maar de missie voorop (ook al lachen durfinvesteerders je soms uit) Vooral midden- en hogere inkomens verduurzamen hun huis met subsidie Van de huishoudens met een inkomen boven de 60.000 euro heeft de afgelopen jaren één op de zes gebruikgemaakt van subsidies voor verduurzaming van de eigen woning. Bij huishoudens met een jaarinkomen van minder dan 60.000 euro was dat één op de negen, blijkt uit een analyse van RTL Nieuws van CBS-cijfers.In de praktijk zijn huishoudens met lagere inkomens vaak kwetsbaarder voor energieschokken, onder meer omdat ze afhankelijker zijn van grillige gasprijzen. Lagere inkomens kunnen momenteel via het Nationaal Warmtefonds rentevrije leningen afsluiten om te verduurzamen. Maar het kabinet-Jetten kijkt ook naar aanvullende maatregelen om de betaalbaarheid van de energietransitie voor lagere inkomens te verbeteren. Het nieuwe beleid moet in het voorjaar van 2027 z'n beslag krijgen. Door de huidige kabinetscrisis is onzeker of dat gaat lukken.Lees ook: Innovatie bij warmtepompen: 4 alternatieve oplossingen voor woningen om deels of helemaal van het gas af te gaan Wolf en mens moeten zich allebei aanpassen om te kunnen samenleven Met de terugkeer van wolven in Europa neemt het aantal confrontaties tussen wolf en mens toe. Een nieuwe wetenschappelijke studie waarover Nature Today schrijft heeft 21 gevallen van problematisch gedrag van wolven in zes Europese landen geanalyseerd. Het gaat dan onder meer om wolven die herhaaldelijk mensen op korte afstanden benaderden.Een belangrijke conclusie van de studie is dat mensen grote invloed hebben op het probleemgedrag van wolven. Eccoloog Glenn Lelieveld legt uit dat wolven positievere associaties krijgen bij contact met mensen als die voedselresten en afval achterlaten. Vooral jonge wolven zijn daar gevoelig voor en kunnen zo hun terughoudendheid verliezen.De onderzoekers pleiten ervoor om zogenoemde 'lokfactoren' zo veel mogelijk weg te nemen. Dat vraagt om aanpassing van beide kanten, aldus Lelieveld: 'Mensen moeten voorkomen dat wolven aan hun aanwezigheid en voedselbronnen gewend raken. En overheden moeten meldingen serieus nemen, gedrag systematisch volgen en tijdig ingrijpen wanneer dat nodig is.'Lees ook: Opmerkelijk: Mensen beschermen vlinders die ze mooi vinden (onterecht) beter Change Inc. volgen via Google? Dat kun je hier doenOok in de media:Zuid-Holland trekt € 1,5 miljoen uit voor anti-voedselverspillingshub (Provincie Zuid-Holland) Bonte verzameling aan keurmerken maakt duurzame bloemen kiezen lastig (Trouw) Afrikaanse landen promoten zichzelf als logische groene investering (FD) Wetenschappers: weer afremmen opwarming aarde lastig na 'overshoot' (Nu.nl) CO2-uitstoot VS dit jaar naar verwachting iets lager door minder gebruik van kolen (Energy Connects) Combinatie van zonne-energie, windmolens en batterijen versterkt stabiele dekking van elektriciteitsbehoefte (Ember) Biomateriaal dat plastic vervangt is afbreekbaar, maar kan toch in de vaatwasser (New Atlas) Grootste bron van zoetwater ter wereld, het Baikalmeer, toont tekenen van herstel (Phys.org)