Wie vindt belasting betalen een kwestie van beschaving? In een zaal vol fiscalisten gaan alle handen omhoog. En als je morgen gebeld wordt door een Griekse miljardair voor advies: leg je dan uit dat belasting betalen een kwestie van beschaving is? Moeilijk, moeilijk.
Tijdens de Griekse schuldencrisis (2011-2012) ervaart bedrijfsjournalist Jeroen Smit bij een congresoptreden min of meer fysiek de spagaat waarin de managerskaste bij bedrijven en overheden voortdurend verkeert. ‘In het weekend bezorgd over de wereld, maar op maandag door met de spreadsheets’, vat hij het morele dilemma samen in zijn nieuwe boek ‘Het slimme schaap’. Dat verscheen deze week bij uitgeverij Maven.
‘Die periode was voor mij inderdaad een kantelmoment’, vertelt Smit in gesprek met Change Inc. In de jaren daarvoor is hij een gevierd auteur van corporate drama geworden, met een boek over de financiële fraude bij supermarktconcern Ahold (‘Het drama Ahold’) en een non-fictie thriller over de val van ABN Amro tijdens de kredietcrisis van 2008 als absolute bestseller (‘De prooi’).
Smit ziet zichzelf aanvankelijk vooral als controleur van de macht van grote bedrijven en hun ceo’s. Maar hij raakt steeds meer gefascineerd door het kennelijke onvermogen van topmanagers om professioneel verantwoordelijkheid te nemen voor dingen die ze als privépersoon belangrijk vinden. De kudde van ‘slimme schapen’, die vooral processen managet, heeft zichzelf ‘bewust onbekwaam’ gemaakt, is de omschrijving die Smit anno 2026 gebruikt.

Credits: Maven Publishing
Paul Polman als pionier
Een poging om het anders te doen beschrijft Smit in zijn derde bedrijfsdrama uit 2019: ‘Het grote gevecht’. Dat draait om de strijd van Unilever-topman Paul Polman (2009-2019) om een duurzame bedrijfsvoering te adopteren. Met oog voor milieu, klimaat en fatsoenlijke arbeidsomstandigheden.
‘Hij hield aandeelhouders en financiële analisten voor dat er twee werkelijkheden zijn: de spreadsheets met de omzet en kwartaalwinsten, en de maatschappelijke doelen die je als onderneming kunt nastreven. En Polman zei hardop dat het eerste onderschikt is aan het tweede. Als je verantwoordelijkheid neemt voor een duurzame planeet komt het met geld verdienen ook wel goed. Dat was echt revolutionair en daar heb ik nog steeds bewondering voor’, vertelt Smit. ‘Financiële analisten raakten compleet van slag en vroegen dingen als: ‘Ja, maar hoe zit het dan met de winstmarge van Dove in Azië?’
Terugkijkend erkent Smit dat het vooral bij beursgenoteerde bedrijven heel lastig is om maatschappelijke waarden een hogere prioriteit te geven dan financieel rendement op de korte termijn. Dat bleek bij Unilever, waar de strategie van Polman na zijn vertrekt flink werd afgezwakt, met een terugkeer naar een nauwere focus op rendement voor aandeelhouders. Iets vergelijkbaars gebeurde de afgelopen jaren ook bij energiereus Shell, die investeringen in hernieuwbare energie heeft afgestoten en weer sterker focust op de olie- en gaswinning.
‘Bij Polman kun je echt spreken van de tragiek van de pionier’, zegt Smit. ‘Wanneer je als eerste een nieuwe weg probeert in te slaan, is de kans groot dat het mislukt. Aan de andere kant heeft dat ook waarde, omdat er daarmee een blauwdruk ligt voor de toekomst, een voorbeeld van hoe je dingen anders kunt aanpakken.’
Smit koppelt dit in zijn nieuwe boek aan wat hij de beste definitie vindt van leiderschap, geformuleerd door de 33e president van de Verenigde Staten, Harry S. Truman: ‘Het voorrecht (…) dat je in een uitstekende positie bent om mensen ervan te overtuigen dat ze dingen moeten doen waarvan ze diep in hun hart weten dat ze gedaan moeten worden, maar waar ze geen zin in hebben.’
Aandeelhouderschap en maatschappelijke missie scheiden
Smit benadrukt in ‘Het slimme schaap’ dat één van dingen die het ‘kuddekapitalisme’ in stand houdt, zit ingebakken in de aansprakelijkheid van het management. De dominante juridische vorm van naamloze vennootschappen is amoreel. De taak van het management is het bewaken van de ‘continuïteit van de onderneming’. Wie dat niet doet, kan daarvoor aansprakelijk worden gesteld. De gangbare interpretatie van continuïteit draait vrijwel altijd om winstgevendheid op de korte termijn. Een duurzame bedrijfsvoering op de lange termijn heeft geen plek in dit juridische vocabulaire.
Smit juicht initiatieven om juridische verantwoordelijkheden anders vast te leggen toe. ‘Bij grote multinationals heb je daar nog maar een paar voorbeelden van, zoals IKEA. Aandeelhouderschap en zeggenschap zijn gescheiden. Geldschieters van de onderneming kunnen winstuitkeringen krijgen, maar de zeggenschap over de missie van de onderneming ligt bij een onafhankelijke stichting. Die kan daarmee maatschappelijke doelen nastreven. Dat model kun je in principe ook breder bij beursgenoteerde bedrijven toepassen.’
De hamvraag is dan hoe realistisch het is om te verwachten dat ceo’s en andere topmanagers zich uit eigen beweging gaan hardmaken voor systeemverandering. ‘Voor mij is dat ook een zoektocht, iets waar ik geen pasklaar antwoord op heb’, geeft Smit aan. ‘Maar ik heb de hoop op een kentering niet opgegeven.’
Verbeelding en moed
‘In de jaren na het Klimaatakkoord van Parijs zag je brede wil, ook bij grotere bedrijven, om een ander pad in te slaan. “We gaan het gewoon doen”, was de houding’, schetst Smit. ‘Daarop volgde de populistische terugslag met Brexit, Trump en ik reken de recente afzwakking van de Green Deal in de EU daar ook toe. Maar ik ben ervan overtuigd dat dit golfbewegingen zijn. Het kan heel goed dat we nu zo’n beetje op het dieptepunt zitten van die terugslag.’
Hij wijst erop dat weglopen voor de gevolgen van klimaatverandering steeds lastiger wordt. ‘Als je naar de impact van de hittegolven van afgelopen zomer kijkt, dan is dat voor burgers en bedrijven geen ver-van-mijn-bed show meer. Er is reële schade. De reactie van Wopke Hoekstra als Eurocommissaris van Klimaat vond ik heel goed. Hij benoemde gewoon dat het klimaat niet op ons wacht en dat de zomer van 2026 de koudste van de komende tien jaar kan blijken te zijn.’
Smit erkent dat de komende tien tot twintig jaar heel spannend worden. ‘Wat je daarbij vooral nodig hebt, zijn verbeelding en moed. Verbeelding om perspectief te bieden op een andere, betere toekomst en moed om het onzekere pad op weg daarnaartoe toch maar in te slaan. Ik begrijp heel goed dat dat ingewikkeld is en dat mensen denken “Het einde van de wereld, prima. Maar intussen moet het allemaal ook nog ergens van betaald worden.” De vraag is dan of je het kunt opbrengen om vanuit je eigen mogelijkheden invloed uit te oefenen en toch stapjes durft te zetten. Dat is wat ik managers met dit boek wil meegeven.’
Meer democratie voor de economie
Smit ziet intussen steeds meer initiatieven vanuit de maatschappelijke onderstroom die ingaan tegen de standaardreflexen van de corporate wereld. ‘Dat is eigenlijk al een grotere beweging aan het worden van mensen die zich organiseren. Dat zie je bij werknemers, maar ook bij burgerberaden in de politiek. Wat ik bij die beraden heel positief vind, is dat je de rust neemt om mensen uit verschillende hoeken van de samenleving een aantal dagen samen te brengen om met elkaar tot oplossingen te komen.’
‘Dit klinkt natuurlijk vrij idealistisch, maar hoe verfrissend zou het zijn als bedrijven zich op eenzelfde manier laten inspireren door ideeën uit de samenleving? Dat is ook wat ik bedoel met de noodzaak om de economie te democratiseren, na een lange periode waarin we vooral bezig zijn geweest met het economiseren van de democratie.’
Lees ook:
- Hans Stegeman over een duurzamer economisch systeem: ‘We hebben iets nodig dat meer tussen overheid en markt inzit’
- Jan Rotmans over klimaatactivisme en kansen voor positieve verandering: ‘Ik wil niet boos oud worden’
- Faiza Oulahsen ging van Greenpeace naar KPMG: ‘Het is veel moeilijker geworden om duurzaamheid intern te verkopen’




