Eline Teunissen 21 december 2020, 15:30

Milieuvriendelijk kerst vieren: wat is de duurzaamste kerstboom?

Wat is een duurzamer kerstboom: een plastic variant of een echte boom? En hoe geef je een echte boom een goed tweede leven? Change Inc. zet een paar feestelijke en duurzame ideeën voor milieuvriendelijke kerstbomen op een rij.

Kerstboom adobe stock gezelligheid lichtjes

In het begin van dit kerstseizoen verwachtte de Vereniging Nederlandse Kerstbomenkwekers (VNK) drie miljoen verkochte kerstbomen. Dat is ruim tien procent meer dan in 2019. De reden: we gaan niet op skivakantie door corona en we kiezen milieubewuster. Een echte kerstboom is milieuvriendelijker dan een nepboom, zo denkt men. Maar is een echte kerstboom wel zo milieuvriendelijk? En wat kun je er het beste mee doen na de kerst?

Een kunstboom of toch een echte kerstboom?

Het vergelijken van een kunstboom en een echte is ingewikkeld. Voor een echte kerstboom moet je namelijk elk jaar heen en weer rijden naar de kerstboomboer, maar een neppert is moeilijker te recyclen.

Milieu Centraal waagde een poging tot vergelijking. De klimaatimpact van een echte kerstboom die één jaar meegaat is gelijk aan 25 kilometer autorijden. Een echte kerstboom dichtbij huis halen, is het best voor het milieu. Daarnaast nemen de naaldbomen als ze in het bos staan CO2 op, maar helaas is de verbranding van een naaldboom erg vervuilend. Het één streept het ander dus weg.

Plastic kunstbomen zijn in de productie en afvalverwerking nóg een stuk vervuilender. Met een kunstboom geldt natuurlijk: hoe langer je ermee doet, hoe duurzamer het wordt. Heb je hem tien jaar? Dan ben je duurzamer dan wanneer je elk jaar een echte boom in huis neemt.

Wat doe je na kerst met de boom?

Nu de naaldbomen al versierd in de huiskamers staan, is het belangrijk om deze na de feestdagen duurzaam weg te doen. Verbrand je boom niet, maar breng hem naar een milieustraat of inzamelpunt van de gemeente. Daar worden de bomen versnipperd en gebruikt als compost of bodembedekker.

De meest duurzame manier is natuurlijk je boom hergebruiken. Kies dus voor een boom met kluit, plaats hem na de kerst in de tuin en haal hem volgend jaar weer van stal. Er zijn ook initiatieven als BeterBoompje en de Lowlander Winter IPA die hergebruik in de hand werken.

Bier en boomhuur

In de grote steden in Nederland waren dit jaar de kerstbomen te huur. Hoe? De boom wordt uit het bos gehaald en komt vervolgens een aantal weken in een huiskamer te staan. Na de kerst plaatst de biologische kwekerij Randijk, initiatiefnemer achter BeterBoompje, de boom terug in de grond. Een kerstboom kan zo meerdere jaren meegaan.

Huurders kunnen ook de kluitloze kerstbomen van BeterBoompje inleveren. Voor iedere kluitloze boom plant de kweker twee nieuwe boompjes. Na drie jaar zijn deze te gebruiken als huur-kerstboom. De kluitloze bomen kunnen niet meer terug de grond in, maar worden toch opnieuw ingezet als ingrediënt voor een biertje. De naalden worden met de hand geplukt en verwerkt tot een speciale winterse IPA van het botanische biermerk Lowlander.

Kerstballen van dennennaalden

Naast een verantwoordelijke kerstboom kan de versiering ook duurzaam. Het Centre of Expertise Biobased Economy (CoEBBE) bedacht een biobased kerstbal. Die, net zoals het biertje van Lowlander, gemaakt is van naalden van oude kerstbomen.

Studenten van de minor Biobased Technology and Business Development houden zich bezig met de marketing en weten zeker dat, als je ieder jaar nieuwe versiering wil, je het best voor een gerecyclede optie als deze kunt gaan. Dit jaar worden de ballen alleen nog aan studenten en docenten van de Avans Hogeschool verkocht. Volgend jaar gebeurt het op grotere schaal. In die ballen kunnen naalden zitten van de boom die vorig jaar in je huiskamer stond, volgens de minorstudenten van het Avans.

Bron: Milieu Centraal, BeterBoompje, Lowlander, CoEBBE, Avans

“De snelheid waarmee bossen in Afrika op dit moment verdwijnen is werkelijk angstaanjagend”

In Nederland wint de twijfel over het verbranden van houtkorrels in rap tempo aan terrein. Het liefst wil het kabinet dan ook stoppen met de enorme subsidies voor biomassacentrales. Het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) concludeerde vorige week echter dat dit helemaal niet kan. Om de afspraken in het Klimaatakkoord over ‘duurzaam opgewekte’ warmte te halen, is het volgens de onderzoekers te riskant om op korte termijn met de subsidies te stoppen. Zolang er geen duurzame alternatieven zijn, is het niet wenselijk om nog voor 2030 met aanvullende overheidsgelden te stoppen, aldus het PBL.Biomassa in ontwikkelingslandenDe discussie in Nederland is een stuk minder relevant voor grote delen van de rest van de wereld. Globaal ontbreekt het circa 2,6 miljard mensen aan voldoende toegang tot energie. Dat betekent dat zij zelf hout verzamelen en koken op open vuur of op primitieve kooktoestellen waarbij schadelijke rook vrijkomt. Jaarlijks sterven 4,3 miljoen mensen aan de effecten van luchtvervuiling in huis. Dat blijkt uit cijfers van de World Health Organisation FS #292.Lees alle afleveringen uit de korte serie over biomassa: “De snelheid waarmee bossen in Afrika op dit moment verdwijnen is werkelijk angstaanjagend” ‘Een alternatief voor de biomassa-installatie? Dat zou doodzonde zijn’ “Ik denk dat mensen terecht zorgen hebben over biomassa” Met name vanwege die gezondheidsrisico’s wilde Ruben Walker van African Clean Energy deze mensen een alternatief bieden: een efficiënt kooktoestel. Het doel? “Dat niemand meer het bos in hoeft te gaan om zijn eigen basisbehoefte energie bij elkaar te scharrelen.” Dit heeft niet alleen een positief effect op met name vrouwen die nu dagelijks urenlang bezig zijn met het zoeken naar hout, maar ook op het milieu vanwege de efficiëntere verbranding van het kookstel. Deze verbruikt 50 tot 85 procent minder biomassa dan een open vuur.Afrikaanse bossen verdwijnen“De snelheid waarmee bossen in Afrika op dit moment verdwijnen is werkelijk angstaanjagend en dat accelereert alleen maar vanwege de bevolkingsgroei”, zegt Walker. Urbanisatie versterkt het verlies aan bossen nog eens. Mensen in de stad sprokkelen namelijk meestal geen hout, maar kopen houtskool. Houtskool wordt in deze context meestal geproduceerd door hout onder de grond te verbranden en weer op te graven. "Voor elke 8 tot 12 kilo hout die je met die productiemethode inzet, oogst je slechts 1 kilo houtskool. Dus dan gaat het hard."Vooral in West-Afrika gaat het kappen van bossen in hoog tempo. “Ik word er best wel bang van, want ik weet niet wat wij gaan doen als er in West-Afrika straks geen bomen meer staan, maar ik wed dat wij daar ook in Europa last van gaan krijgen. Dus daar moeten we snel iets aan doen.” Volgens hem zijn er slechts twee alternatieven voor de grootschalige bomenkap: schone en duurzame biomassa of fossiele brandstoffen gebruiken. “Om nu nog even een miljard huishoudens aan de fossiele brandstof te helpen lijkt mij onverstandig”, aldus Walker. Daarom zet hij met zijn kookstel in op de eerste oplossing.Hij hoopt dat er op termijn een duurzaam systeem ontstaat met gecertificeerde bosbouwprojecten en gebruik van landbouwafval. Sterker nog, je kunt er een hele economische slag mee maken door het in ontwikkelingslanden op te zetten, denkt Walker. Door het in eigen land op te zetten, wordt het ook goedkoper.Voedsel en energie“De armste mensen geven eigenlijk aan maar twee dingen geld uit: voedsel en energie. Op kleine schaal komt daar natuurlijk ook transport en misschien een mobieltje bij, maar de basis is echt voedsel en energie. Dus zou je denken dat in elk ontwikkelingsland voedsel en energie de belangrijkste economische sectoren zijn”, aldus Walker. Voor landbouw geldt dat volgens hem wel. “Maar aan de energiekant is het een enorme puinzooi. Van milieuschade en fossiele brandstofsubsidies tot misguided en soms corrupte infrastructurele projecten door bijvoorbeeld hoogspanningskabels naar niemandsland te bouwen.”Waarom biomassa in plaats van zonne-energieWalker kiest bewust voor biomassa in plaats van zonne-energie. “Laat ik zeggen dat je voor 500 euro een behoorlijk solar home systeem hebt. Daar kan je je televisie, koelkast en verder al je andere kleine elektriciteitsbehoeften mee dekken, maar niet de vraag naar thermische energie.” Warmte kost veel meer energie, stelt hij. “Dan heb je gewoon een systeem nodig van minimaal 7.500 tot 10.000 euro.” Voor Nederland vindt hij dat wel een goede oplossing, maar niet voor Afrika. “Hier kunnen we gewoon op elke Vinex-wijk dat soort zonnepanelen leggen, die schrijf je in twintig jaar af. Dat is prima. Maar in Afrika is dat volkomen kansloos. En tegen de tijd dat zon zo goedkoop is dat je het wel voor een betaalbaar bedrag kunt doen, zijn we minimaal 25 jaar verder. Als het niet langer duurt. En dan is er geen boom meer te vinden in West-Afrika.”Hij snapt de huidige discussie over biomassa in Nederland deels wel. “Voor het bedrag dat er aan Nederlandse biomassa gesubsidieerd is zou ik zeggen dat we wel wat interessantere dingen hadden kunnen doen in ontwikkelingslanden waar mensen uit pure armoede de oude baobabs in houtskool omzetten.” Walker duimt dat de impact van de biomassadiscussie op zijn bedrijfsmodel beperkt blijft. “We hebben binnenkort weer een investeringsronde, dan zullen we het gaan merken.” Hij hoopt dat de biomassa-discussie geen negatieve invloed heeft op die investeringsronde. “We hebben namelijk niet nog twee, drie decennia om dit probleem rustig te gaan oplossen.”Beeld: Adobe Stock