Met strategieën als Refuse, Reduce, Reuse en Recycle helpt de R-ladder om slimmer en bewuster met grondstoffen om te gaan. Ze heeft een duidelijk doel: het verminderen van negatieve impact op onze leefomgeving en het milieu.
Maar dat is niet langer genoeg. De huidige staat van ecosystemen, biodiversiteit en natuurlijke hulpbronnen vraagt niet alleen om minder schade en uitputting, maar om actief herstel. Daarom pleit ik voor het toevoegen van een nieuwe trede: Restore.
Restore in de R-ladder: van ‘minder negatief’ naar ‘netto positief’
De bestaande treden van de R-ladder zijn vooral gericht op het efficiënter maken van ons verbruik van grondstoffen en materialen: minder gebruiken, langer gebruiken en beter verwerken. Deze strategieën zijn en blijven relevant, maar vinden hun oorsprong in een tijd waarin het beperken van de schade nog voldoende leek.
Met het toevoegen van de trede ‘Restore’ op de R-ladder verschuift de ambitie. Het doel is niet alleen meer het verkleinen van onze voetafdruk, maar het actief herstellen van onze leefomgeving. Denk aan productieprocessen die bijdragen aan biodiversiteit, of ketens die bodems herstellen in plaats van uitputten. Dat zorgt voor een fundamenteel andere manier van denken. Van ‘we doen het goed als we minder negatieve impact creëren’ naar ‘we doen het goed als we herstel mogelijk maken’.
De nieuwe ‘R-ladder Plus’. | Credits: Samuël Verpalen
Die stap is niet alleen inhoudelijk logisch, maar ook maatschappelijk en strategisch relevant. Zo sluit de ‘R-ladder Plus’ beter aan bij hoe we naar transities kijken. De duurzaamheidsopgave vraagt immers om het fundamenteel anders inrichten van (eco)systemen en ketens. Restore stimuleert dat denken: niet optimaliseren wat er is, maar opnieuw ontwerpen vanuit het idee dat economische activiteit per saldo positief moet bijdragen aan milieu en leefomgeving. Netto positief dus.
Een voorbeeld hiervan is Wilder Land, dat onder meer bier en thee maakt van lokale en inheemse gewassen. Met hun manier van produceren herstellen ze biodiversiteit. De biodiversiteit is het doel, de productie het middel.
Eerlijkere transities
Denken vanuit actief herstel kan ook bijdragen aan rechtvaardigheid in duurzaamheidstransities. De focus op het verminderen van negatieve impact kijkt vooral vooruit: hoe voorkomen we verdere schade? Maar veel schade is al aangericht, en die is ongelijk verdeeld.
Bepaalde regio’s en gemeenschappen dragen een onevenredig grote last van vervuiling, uitputting en verlies van de leefomgeving. Door actief herstel expliciet onderdeel te maken van een circulaire strategie, wordt ook het repareren van die schade een doel. Daarmee draagt Restore bij aan een eerlijkere verdeling van de lusten en lasten in de transitie.
Dat zal ook invloed hebben op duurzaamheidsbeleid. De R-ladder is immers niet alleen een denkkader, maar ook een belangrijke grondslag voor (overheids)beleid. In Nederland is het model bijvoorbeeld vertaald naar de vier V’s (Verminderen, Vervangen, Verlengen en Verwerken) binnen het Nationaal Programma Circulaire Economie. Ook die vertaling legt de nadruk op optimalisatie van processen, waardoor de dimensie van herstel buiten beschouwing blijft.
Door Restore expliciet toe te voegen aan de ladder, ontstaat een kader dat beter aansluit bij de verduurzamingsopgaven, waarin ook herstel van bijvoorbeeld biodiversiteit en bodemkwaliteit een centrale rol spelen.
Combinatie van strategieën is noodzaak
Het toevoegen van Restore aan de R-ladder is geen magische oplossing die direct leidt tot een duurzame samenleving. Als herstel centraal komt te staan, kan dat bijvoorbeeld – onbedoeld – gebruikt worden als rechtvaardiging om minder scherp te sturen op reductie. Vergelijk het met CO2-compensatie, waarbij het gevaar op de loer ligt dat schadelijke activiteiten in stand worden gehouden met het argument dat ze elders worden ‘hersteld’.
De focus op herstel is daarom vooral betekenisvol als die aanvullend is op – en niet in plaats van – de bestaande treden van de R-ladder. Zonder eerdere stappen als Refuse, Reuse en Recycle blijft de druk op natuurlijke systemen te groot om herstel überhaupt mogelijk te maken. De kracht zit ‘m in de combinatie: voorkomen én herstellen.
Samuël Verpalen is senior adviseur verduurzaming en verandering bij Andersson Elffers Felix.
