De oorlog in het Midden-Oosten heeft zorgen over een nieuwe energiecrisis aangewakkerd. De politieke druk om de pijn daarvan te verzachten met bijvoorbeeld verlaging van de accijns op benzine of andere prijssubsidies, is groot. Nederland is duidelijk nog niet toe een andere optie: beperking van het gebruik van fossiele energie met de terugkeer van autoloze zondagen of een gasloze zaterdag. Toch kan dat gunstig zijn voor de energiezekerheid en tegelijk klimaatwinst opleveren. Zowel op de korte, als de langere termijn.
Toen minister Vincent Karremans afgelopen week werd gevraagd naar de kansen op terugkeer van de autoloze zondag – een maatregel die tijdens de oliecrisis van 1973 werd ingevoerd – serveerde hij die suggestie meteen af: ‘Dat overwegen we niet. Daar is ook helemaal geen aanleiding voor.’
Als je kijkt naar de EU-cijfers voor de import van olie en gas uit de Golfstaten, lijkt er in eerste instantie ook niet meteen reden tot zorg. Voor de Europese Unie geldt bijvoorbeeld dat maar 12 procent van de directe import van olie uit Qatar, Saudi-Arabië en Irak komt. Bij de import van vloeibaar aardgas (lng) heeft Qatar een aandeel van 6 procent.
Prijseffect van oorlog in het Midden-Oosten is groot
De indirecte effecten van het afknijpen van scheepsverkeer in de Straat van Hormuz en de aanvallen op energie-infrastructuur zijn wel groot. Door het wegvallen van aanbod op de wereldmarkt zijn prijzen van olie en gas fors gestegen. De prijs van een vat Brent-olie is in een maand tijd met ruim 50 procent geklommen. En prijzen van aardgas zijn op de Amsterdamse groothandelsmarkt in dezelfde periode verdubbeld.
De komende twee weken worden bijzonder spannend. Als de escalatie van de afgelopen week doorzet met meer bombardementen op productie-installaties en infrastructuur voor olie en gas, neemt de kans op een langdurige energiecrisis toe. Veel hangt echter af van wat er in het hoofd van de Amerikaanse president Trump omgaat. Trump heeft begin deze week gezegd de komende vijf dagen geen Iraanse energie-infrastructuur te bombarderen. Dat leidde meteen tot een daling van olieprijzen, maar maakt de toekomst niet minder onzeker.
Tekort aan aardgas risico voor Nederland
Voor de beschikbaarheid van aardgas zijn de risico’s wel degelijk serieus. Energie-expert Michiel Ottevanger signaleerde op LinkedIn bijvoorbeeld dat Nederland de komende twee maanden moet beginnen met het vullen van aardgasopslagen, omdat je per maand technisch gezien een beperkte hoeveelheid gas in opslagen kunt injecteren.
Als er in de lente- en zomermaanden aanbodverstoringen optreden en de gasvoorraden te traag groeien, kan dat leiden tot krapte in de winter. De discussie over energiebesparing verschuift dan mogelijk van autoloze zondagen naar gasloze zaterdagen.
Besparen op gas
Nederland verbruikt op jaarbasis ongeveer 30 miljard kuub aardgas. Tijdens de energiecrisis van 2022 en 2023 is al een enorme slag gemaakt met besparing op het gebruik van aardgas. In de jaren vóór 2022 lag de consumptie van aardgas in Nederland namelijk op bijna 40 miljard kuub per jaar.
Voor aardgas geldt dat er een zeer sterk seizoenspatroon is, zoals te zien valt in de onderstaande grafiek met het maandverloop van maart 2024 tot en met februari 2025. In de winter ligt het gasverbruik op 3 miljard tot 4 miljard kuub per maand, ongeveer het dubbele van het zomerverbruik.
Stel dat Nederland komende winter tussen november en april toch genoodzaakt is om gasloze (zater)dagen in te voeren. Als je dat in totaal 21 keer doet, bespaar je ongeveer 14 procent aan verbruik over die periode. Dat komt neer op 2,4 miljard kuub minder gas, wat best aanzienlijk is op een totaalverbruik van ruim 17 miljard kuub tussen november en april.
Met 21 gasloze dagen in de wintermaanden kun je grofweg 5 miljoen ton aan CO2-uitstoot besparen, ofwel bijna 4 procent van de totale Nederlandse CO2-emissies over 2024.
10 miljard kuub aan gas besparen
Op de langere termijn is het volgens de Nederlandse Vereniging voor Duurzame Energie (NVDE) zelfs mogelijk om op jaarbasis 10 miljard ton aan gas te besparen, dus ongeveer een derde van wat Nederland nu aan gas verbruikt.
Een vijfjarenplan van de NVDE om dit te bereiken omvat negentien maatregelen. Daar zitten zaken bij als versnelling van de isolatie van woningen en een spoedplan voor verduurzaming van huizen. Ook pleit de NVDE voor de normering van slimme (hybride) warmtepompen en het uitbreiden van warmtenetten.
Verder kan gedacht worden aan het beter afstellen van verwarmings- en industriële installaties om energie te besparen, versnelling van de uitbreiding van zonne- en windenergie op land en zee en meer flexibiliteit in het elektriciteitssysteem.
Besparen op verbruik fossiele brandstoffen in het wegtransport
Dan de situatie voor het wegverkeer. Bij het energieverbruik van fossiele brandstoffen voor het wegtransport is een duidelijke breuk te zien in 2020, toen de coronacrisis uitbrak. Sindsdien is sprake van een ruim 10 procent lager energieverbruik van het wegverkeer, waarbij de normalisering van thuiswerken mogelijk een rol speelt.
De klimaatmonitor biedt nog geen gestandaardiseerde gegevens over het gebruik van elektriciteit in het wegvervoer, waardoor het lastig is om de invloed van elektrisch rijden op het fossiele brandstofverbruik in te schatten.
Volgens het CBS waren voertuigen met verbrandingsmotoren in 2024 goed voor iets meer dan 27 miljoen ton aan CO2-uitstoot in Nederland. Dat is gemiddeld bijna 75.000 ton per dag.
Als je naast 21 gasloze (zater)dagen evenveel auto- en truckloze dagen voor het wegverkeer invoert, levert dat een besparing van zo’n 1,6 miljoen ton CO2 op. Dat komt neer op iets meer dan 1 procent van de totale CO2-emissies van Nederland in 2024.
Lees ook:
- Wat Nederland kan leren van Duitsland: 92% besparen op je energierekening met zon en slimme batterijen
- Minder afhankelijk van grillige prijzen fossiele energie? Waarom de EU juist nu moet doorpakken met de energietransitie
- In de strijd om kritieke grondstoffen wordt circulariteit een geopolitiek wapen: deze Nederlandse bedrijven lopen voorop
