De betonvloer is net gestort. Het eerste wat Arno Vredevoort deed toen hij na twee weken vakantie weer op zijn werk bij ziekenhuis Nij Smellinghe aankwam, was kijken hoe het erbij lag. ‘Superstrak’, zegt de manager technisch beheer en onderhoud tevreden. ‘Dat heeft de aannemer goed gedaan.’
Op die betonvloer komen straks twee warmtebatterijen van elk 300.000 kilo te staan. Het ziekenhuis in het Friese Drachten heeft daarmee een bijzondere primeur. Als de installaties operationeel zijn, volgens planning voor de zomer van 2027, wordt Nij Smellinghe het eerste bestaande ziekenhuis in Nederland dat volledig van het gas af is.
Met de nadruk op bestaande. ‘Er zijn meer gasloze ziekenhuizen’, zegt Vredevoort. ‘Maar dat is nieuwbouw, die panden hebben nooit een gasaansluiting gehad.’
Vredevoort werkt nu ruim twee jaar bij Nij Smellinghe. Bij zijn komst had het ziekenhuis al grote stappen gezet richting een CO2-neutrale energievoorziening. ‘Toen lagen er al 9.000 zonnepanelen op het dak’, zegt hij. ‘Nu zijn dat er meer dan 10.000. Daarnaast zijn er twee warmte-koude-opslagsystemen (WKO’s) geïnstalleerd voor de verwarming en koeling, en voor warm water. We zijn overgestapt op LED-verlichting en hebben al zo’n 90 procent van de gevels vernieuwd en voorzien van dikkere isolatie en triple glas.’
De voorgevel van ziekenhuis Nij Smellinghe, met een dak vol zonnepanelen. | Credits: Keesnan Dogger Fotografie
Voor één element was nog geen oplossing: de productie van stoom, die onder meer nodig is voor het steriliseren van medische instrumenten, de luchtbevochting en voor de apotheek en keuken. Nij Smellinghe produceert die stoom met behulp van twee gasgestookte stoomketels. Daarvoor is jaarlijks ongeveer 285.000 kubieke meter aardgas nodig, vergelijkbaar met het jaarverbruik van zo’n 250 huishoudens. ‘We willen helemaal van het gas af’, zegt Vredevoort. ‘Dit is het laatste puzzelstukje.’
Was dit ook het lastigste puzzelstukje om te leggen?
‘Ja. Dat komt doordat we hoge temperaturen nodig hebben. Onze sterilisatieafdeling werkt op ongeveer 110 graden. Om die temperatuur in de machines te bereiken, moet de stoom met een temperatuur van zo’n 150 graden worden aangevoerd.
Met een warmtepomp – we hebben er hier vijf à zes staan – is het technisch mogelijk om die temperaturen te bereiken. Alleen kost dat enorm veel elektriciteit. Onze warmtepompen passen nu nog net binnen onze gecontracteerde capaciteit, maar als we ook elektrisch stoom gaan produceren, wordt dat een stuk ingewikkelder.’
Transition Awards
Ziekenhuis Nij Smellinghe won dit jaar de publieksprijs bij de Transition Awards, een initiatief van Change Inc. en adviesbureau nlmtd. Deze awards belonen initiatieven die niet alleen ambitieus zijn, maar ook tastbare impact hebben op het gebied van klimaat, sociale aspecten of organisatiebestuur. Alle winnaars vind je hier.
Je koos voor een andere oplossing: de Powerstove van het Zwolse Heatwacht. Hoe kwam je Heatwacht op het spoor?
‘Bij mijn vorige baan, als manager techniek en huisvesting bij het Martini Ziekenhuis in Groningen, waren mijn team en ik al met dit ‘puzzelstukje’ bezig. We ontdekten al snel dat warmteopslag de meest logische oplossing was. Productie en gebruik hoeven dan niet gelijktijdig plaats te vinden. We kunnen warmte produceren op momenten dat er veel (goedkope) elektriciteit beschikbaar is, die opslaan en gebruiken wanneer we die nodig hebben.
Onze energieadviseur van Energy Check wees ons toen op Heatwacht. Oprichter Hans Wolters heeft een nieuwe techniek ontwikkeld om warmte voor langere tijd op te slaan. Met groene stroom, bij ons afkomstig van onze zonnepanelen, wordt thermische olie verhit. Die olie geeft via warmtewisselaars warmte af aan magnetiet, een ijzerertssoort die warmte meerdere dagen of zelfs weken kan vasthouden. Zonder bij te laden hebben we voor drie tot vier dagen warmte in voorraad, en dat is voor ons genoeg.
De magnetietkern wordt verwarmd tot, in ons geval, ongeveer 330 graden Celsius. Die opgeslagen warmte kunnen we via een stoomgenerator onttrekken om stoom te maken. Die stoom wordt vervolgens afgegeven aan de bestaande infrastructuur en gaat het hele ziekenhuis door.’
Jullie zijn de eersten die deze warmtebatterij in de praktijk gaan gebruiken. Is dat spannend – en is het veilig?
‘Hans heeft een kleinere proefopstelling in zijn schuur en die draait al anderhalf jaar zonder problemen. Magnetiet is chemisch stabiel en niet brandbaar; de batterij kan niet in brand vliegen of ontploffen. En er zit een halve meter isolatiemateriaal omheen. Ik ben die proefopstelling gaan bekijken en heb mijn hand erop gelegd. Binnenin is het meer dan 300 graden, maar ik voelde helemaal niets.
Het enige risico is dat er hete olie kan gaan lekken of spuiten. Om dat te voorkomen worden de olieleidingen ingepakt en wordt de druk op het systeem gemonitord. We hebben intensief met Heatwacht samengewerkt om de opstelling te verfijnen en aan te laten sluiten op wat wij nodig hebben.
Maar inderdaad, het is spannend om de eerste te zijn. Je hebt lef nodig om zo’n stap te zetten, en dat heeft dit ziekenhuis. Het bedrijf heeft meerdere aanvragen liggen, maar Hans wilde met één project beginnen. “Als ik iets doe, doe ik het goed”, zei hij.’
Ze zullen wel balen bij het Martini Ziekenhuis.
Lachend: ‘Nee, ze gunnen ons de primeur. Ze vinden het mooi dat we deze stap zetten. Ze komen waarschijnlijk binnenkort langs om de installatie te bekijken en te horen hoe we het hebben aangepakt.’
Arno Vredevoort (midden) bij de uitreiking van de Transition Awards. | Credits: Maaike Kooijman
Goede vraag. Hoe heb je het aangepakt? Nij Smellinghe heeft de afgelopen jaren al fors geïnvesteerd in verduurzaming; de kosten voor deze warmtebatterijen komen daar nog eens bovenop.
‘Klopt. Het ziekenhuis had kort hiervoor 4 miljoen euro geïnvesteerd in een tweede WKO-installatie en een elektrische stroomaccu aangeschaft. Zodoende had ik er een hard hoofd in dat de Powerstove erdoor zou komen. Toch is het directeur Folkert Brouwers – ook de man die me in 2023 heeft gevraagd om naar Nij Smellinghe te komen – gelukt om de bestuurders en toezichthouders te overtuigen. Om meerdere redenen, denk ik.
Allereerst paste de Powerstove binnen het energietransitieplan dat ik bij mijn komst heb geschreven. De warmtebatterij was daar onderdeel van, en dat plan was al door de RvT goedgekeurd. Warmteopslag is ook een manier om onze overschotten aan zonnestroom nuttig in te zetten als de salderingsregeling per 1 januari 2027 vervalt, in plaats van er boetes voor te betalen bij teruglevering aan het net.
Maar de DEI-subsidie van 1,9 miljoen euro die we voor het project hebben ontvangen, waarmee de overheid energie-innovaties een impuls wil geven, heeft de doorslag gegeven. De totale kosten bedragen ongeveer 4,5 miljoen euro, de subsidie dekte bijna de helft.’
Hoe belangrijk was het om een ambassadeur in de boardroom te hebben?
‘Elk bedrijf heeft een paar mensen nodig die het voortouw nemen en er echt in geloven. Mijn naam wordt nu vaak genoemd, maar Folkert heeft de ambitie geformuleerd om in 2030 een CO2-neutrale energievoorziening te hebben, heeft de plannen op bestuurlijk niveau neergelegd en ze mogelijk gemaakt. We kunnen nu zelfs drie jaar eerder dan gepland van het gas af.
Het liefst had Folkert de gasaansluiting dan ook direct laten weghalen, maar we houden ‘m nog een jaartje als back-up. Helaas kan hij het zelf niet meer meemaken. Begin 2026 is hij, heel verdrietig, tijdens een vakantie in Zuid-Afrika overleden. Hij werd slechts 51 jaar. Dat was voor ons een enorme klap. Tegelijkertijd zijn we als ziekenhuis heel trots op wat hij heeft neergezet. We zien dit als zijn nalatenschap.’
