‘Dit is hoe cognitieve dissonantie eruitziet. Zing maar mee!’
Cor Burger slaat wat akkoorden aan op zijn gitaar. Hij heeft net gezongen over hoe de wereld eruitziet bij twee, drie, vier, zelfs zes graden opwarming. Verzuurde oceanen, honger in Europa, een onbewoonbaar Australië. ‘De toekomst is niet meer wat die is geweest. Maar nu is er niets aan de hand’, besluit hij vrolijk. De zaal zingt braaf mee: ‘Nu is er niets aan de hand.’
Normaal staat Burger – de helft van theaterduo Burger Koekoek – voor theaterbezoekers, scholieren of op evenementen. Maar vandaag zijn het collega’s die hij toezingt. 75 mensen uit de culturele sector hebben zich verzameld in de zaal van poppodium Nobel in Leiden. Ze kijken geboeid naar de collega die hele voorstellingen wijdt aan de klimaatcrisis. Hij is één van de weinige.
‘Burgerberaad’ in de culturele sector
Wat wereldleiders momenteel doen op de klimaattop in Turkije, gebeurt in Leiden in het klein. Mensen uit alle hoeken van Nederland komen samen om na te denken over de rol van de cultuursector in de klimaatcrisis. Met één groot verschil: waar de meningen in Turkije uiteenlopen over de noodzaak van grote veranderingen, is het ‘Cultuurberaad Klimaat’ het daar volmondig over eens. Ze hebben zich immers zelf voor dit beraad aangemeld.
De vraag is alleen nog: wat moet er gebeuren?
De 75 mensen in het beraad zijn geselecteerd op basis van leeftijd, gender, regio, functie en cultuurdiscipline. Het zijn schrijvers, theatermakers, museummedewerkers, managers. Van september tot november kwamen ze vier keer samen. Vandaag is de laatste keer. Aan het einde van de dag moet er een document met plannen en hulpvragen liggen, aan te bieden aan de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. Hier hebben initiatiefnemers Chris Julien en Maurice Seleky – zelf geen onderdeel van het beraad – jarenlang naartoe gewerkt.
Hoop of doembeelden
Cultuur, daar zijn de raadsleden het over eens, kan een grote rol spelen in het aanjagen van klimaatactie. ‘Systemen zijn gebaseerd op verhalen. Wij hebben invloed op die verhalen’, zegt iemand. Een ander: ‘Nu bepaalt politiek rechts waar het gesprek over gaat. Wij moeten die rol overnemen. We moeten nieuwe verhalen scheppen die mensen meekrijgen en activeren. Onze kracht is verbeeldingskracht.’
Wát voor verhalen mensen dan activeren, daar gaat het weinig over. Welke boodschap brengt de urgentie over, zonder verlammend te werken? Geef je hoop, of juist doembeelden?
Het is niet makkelijk om kunst te maken over de klimaatcrisis, weet ook Cor Burgers. Hij benutte de coronajaren om er een drietal voorstellingen over te schrijven. Ook het lied over de opgewarmde Aarde is daar onderdeel van. Zulke doembeelden schuwt hij niet. ‘Dat is net alsof de coronacommissie had gezegd: al die doden, laten we het daar maar niet over hebben. We gaan uit van het meest positieve scenario. Dat kan natuurlijk niet. Mensen moeten ook weten hoe de realistische scenario’s eruitzien.’
En nee, misschien zit niet iedereen te wachten op die boodschap. Maar tegelijkertijd ziet hij ook dat die wél effect kan hebben. ‘Laatst trad ik op voor een zaal vol duurzaamheidsexperts. Na afloop kwam er iemand naar me toe. Of ik niet een beetje te pessimistisch was. Er wordt elk jaar toch meer duurzame energie opgewekt? Toen ik zei dat er óók nog elk jaar meer CO2 wordt uitgestoten, geloofde hij het eerst niet. Hij googelde het en trok wit weg. Zelfs voor dit soort mensen is deze informatie vaak nog een wake-up call.’
Toch blijven veel kunstenaars van het onderwerp weg. Wordt er alleen nog kunst gemaakt over klimaat en natuur, dan schrikt dat veel bezoekers af, is het idee.
Duurzaamheid mét creatieve vrijheid
Veel gesprekken gaan daarom niet over het veranderen van de verhalen, maar over de duurzaamheid van de sector zélf. Zo wordt er nagedacht over fossielvrij vervoer en plantaardige catering voor medewerkers en bezoekers. De conclusie: duurzaamheid moet leidend worden in beleid en bedrijfsvoering.
Dat is zo makkelijk nog niet. Want al die ambities moeten opboksen tegen één heilig huisje – zeg maar gerust villa: creatieve vrijheid.
‘Ik voel veel voor elektrische vrachtwagens en plantaardige catering’, zegt Michiel van Schijndel, hoofd producties bij Internationaal Theater Amsterdam. ‘Dat zijn aanpassingen die veel effect hebben, zonder dat ze de creatieve vrijheid inperken.’ Het theater neemt materiaalimpact wel mee in bijvoorbeeld briefings over decor- en kostuumontwerp, maar harde eisen zijn het niet.
Sommige raadsleden vinden dat die creatieve vrijheid ook beperkingen moet kennen. ‘Ik mag ook geen 300 kilometer per uur rijden en me beroepen op creatieve vrijheid’, zegt iemand. Een ander begint over een theatergroep die na elke voorstelling kilo’s spaghetti weg moet gooien, gebruikt als attribuut. ‘Voedselverspilling!’ Van Schijndel is er niet zo van onder de indruk. ‘Soms staat zoiets juist in dienst van een bepaalde boodschap.’
The bare minimum
Ook over de vraag hoe specifiek doelen moeten zijn, wordt lang gesteggeld. Waar sommigen liever wegblijven van jaartallen en percentages, pleiten andere raadsleden juist voor bindende doelen voor de sector, met gevolgen voor wie geen verantwoordelijkheid neemt. Het blijkt lastig laveren tussen vrijblijvendheid en brede steun.
De diversiteit binnen de groep maakt dat extra ingewikkeld. Een groot poppodium kan zijn menu volledig vegetarisch maken, maar moet een freelancende architect dan ook vegetarisch gaan eten? Ze weten het niet.
‘Liever dat we 30 procent van de sector meekrijgen en dat de rest later volgt, dan dat iedereen een slappe hap ondertekent’, vindt iemand. De handen gaan massaal omhoog voor een voorstel over méér radicaliteit. Maar in de onderlinge gesprekken sneuvelen veel uitspraken en afspraken. Zelfs in een ruimte vol creatieven ligt lege beleidstaal op de loer. ‘Een gezonde en duurzame wereld klinkt nog steeds als the bare minimum.‘
Uniek in zijn soort
Het is inmiddels half 5 in Leiden. Handen klemmen om koppen thee, iemand pakt er een breiwerkje bij. Vier dagen blijken niet lang genoeg om 75 mensen op dezelfde lijn te krijgen. Zelfs in een groep mensen die unaniem vóór klimaatactie is, en in één van de weinige sectoren waarin winstmarges niet de boventoon voeren. Er wordt afgesproken om toch nog een laatste keer bijeen te komen.
Effectief of niet, dit beraad is een interessant experiment. Alleen al doordat het niet de (duurzaamheids)directeuren zijn die met elkaar in gesprek gaan, maar medewerkers en freelancers zelf. ‘Normaal moeten bestuurders ervoor zorgen dat top-down beslissingen worden uitgevoerd’, zegt initiatiefnemer Chris Julien. ‘Nu is het een keer andersom.’



