Jeroen de Boer
18 november 2026, 14:36

Jeroen Smit over kuddekapitalisme en de tragiek van Paul Polman: 'Bij pioniers is de kans groot dat het mislukt'

In zijn nieuwe boek ‘Het slimme schaap’ gaat journalist Jeroen Smit in op het morele dilemma waar veel managers mee worstelen: in het weekend begaan met de wereld, op maandag weer over tot de orde van de dag. Toch is er reden voor hoop. ‘Wat we vooral nodig hebben, zijn verbeelding en moed.’

Jeroen Smit 1600 Jeroen Smit. | Credits: Frank Schoevaart

Wie vindt belasting betalen een kwestie van beschaving? In een zaal vol fiscalisten gaan alle handen omhoog. En als je morgen gebeld wordt door een Griekse miljardair voor advies: leg je dan uit dat belasting betalen een kwestie van beschaving is? Moeilijk, moeilijk.

Tijdens de Griekse schuldencrisis (2011-2012) ervaart bedrijfsjournalist Jeroen Smit bij een congresoptreden min of meer fysiek de spagaat waarin de managerskaste bij bedrijven en overheden voortdurend verkeert. ‘In het weekend bezorgd over de wereld, maar op maandag door met de spreadsheets’, vat hij het morele dilemma samen in zijn nieuwe boek ‘Het slimme schaap’. Dat verscheen deze week bij uitgeverij Maven.

‘Die periode was voor mij inderdaad een kantelmoment’, vertelt Smit in gesprek met Change Inc. In de jaren daarvoor is hij een gevierd auteur van corporate drama geworden, met een boek over de financiële fraude bij supermarktconcern Ahold (‘Het drama Ahold’) en een non-fictie thriller over de val van ABN Amro tijdens de kredietcrisis van 2008 als absolute bestseller (‘De prooi’).

Smit ziet zichzelf aanvankelijk vooral als controleur van de macht van grote bedrijven en hun ceo’s. Maar hij raakt steeds meer gefascineerd door het kennelijke onvermogen van topmanagers om professioneel verantwoordelijkheid te nemen voor dingen die ze als privépersoon belangrijk vinden. De kudde van ‘slimme schapen’, die vooral processen managet, heeft zichzelf ‘bewust onbekwaam’ gemaakt, is de omschrijving die Smit anno 2026 gebruikt.

Credits: Maven Publishing

Paul Polman als pionier

Een poging om het anders te doen beschrijft Smit in zijn derde bedrijfsdrama uit 2019: ‘Het grote gevecht’. Dat draait om de strijd van Unilever-topman Paul Polman (2009-2019) om een duurzame bedrijfsvoering te adopteren. Met oog voor milieu, klimaat en fatsoenlijke arbeidsomstandigheden.

‘Hij hield aandeelhouders en financiële analisten voor dat er twee werkelijkheden zijn: de spreadsheets met de omzet en kwartaalwinsten, en de maatschappelijke doelen die je als onderneming kunt nastreven. En Polman zei hardop dat het eerste onderschikt is aan het tweede. Als je verantwoordelijkheid neemt voor een duurzame planeet komt het met geld verdienen ook wel goed. Dat was echt revolutionair en daar heb ik nog steeds bewondering voor’, vertelt Smit. ‘Financiële analisten raakten compleet van slag en vroegen dingen als: ‘Ja, maar hoe zit het dan met de winstmarge van Dove in Azië?’

Terugkijkend erkent Smit dat het vooral bij beursgenoteerde bedrijven heel lastig is om maatschappelijke waarden een hogere prioriteit te geven dan financieel rendement op de korte termijn. Dat bleek bij Unilever, waar de strategie van Polman na zijn vertrekt flink werd afgezwakt, met een terugkeer naar een nauwere focus op rendement voor aandeelhouders. Iets vergelijkbaars gebeurde de afgelopen jaren ook bij energiereus Shell, die investeringen in hernieuwbare energie heeft afgestoten en weer sterker focust op de olie- en gaswinning.

‘Bij Polman kun je echt spreken van de tragiek van de pionier’, zegt Smit. ‘Wanneer je als eerste een nieuwe weg probeert in te slaan, is de kans groot dat het mislukt. Aan de andere kant heeft dat ook waarde, omdat er daarmee een blauwdruk ligt voor de toekomst, een voorbeeld van hoe je dingen anders kunt aanpakken.’

Smit koppelt dit in zijn nieuwe boek aan wat hij de beste definitie vindt van leiderschap, geformuleerd door de 33e president van de Verenigde Staten, Harry S. Truman: ‘Het voorrecht (…) dat je in een uitstekende positie bent om mensen ervan te overtuigen dat ze dingen moeten doen waarvan ze diep in hun hart weten dat ze gedaan moeten worden, maar waar ze geen zin in hebben.’

Aandeelhouderschap en maatschappelijke missie scheiden

Smit benadrukt in ‘Het slimme schaap’ dat één van dingen die het ‘kuddekapitalisme’ in stand houdt, zit ingebakken in de aansprakelijkheid van het management. De dominante juridische vorm van naamloze vennootschappen is amoreel. De taak van het management is het bewaken van de ‘continuïteit van de onderneming’. Wie dat niet doet, kan daarvoor aansprakelijk worden gesteld. De gangbare interpretatie van continuïteit draait vrijwel altijd om winstgevendheid op de korte termijn. Een duurzame bedrijfsvoering op de lange termijn heeft geen plek in dit juridische vocabulaire.

Smit juicht initiatieven om juridische verantwoordelijkheden anders vast te leggen toe. ‘Bij grote multinationals heb je daar nog maar een paar voorbeelden van, zoals IKEA. Aandeelhouderschap en zeggenschap zijn gescheiden. Geldschieters van de onderneming kunnen winstuitkeringen krijgen, maar de zeggenschap over de missie van de onderneming ligt bij een onafhankelijke stichting. Die kan daarmee maatschappelijke doelen nastreven. Dat model kun je in principe ook breder bij beursgenoteerde bedrijven toepassen.’

De hamvraag is dan hoe realistisch het is om te verwachten dat ceo’s en andere topmanagers zich uit eigen beweging gaan hardmaken voor systeemverandering. ‘Voor mij is dat ook een zoektocht, iets waar ik geen pasklaar antwoord op heb’, geeft Smit aan. ‘Maar ik heb de hoop op een kentering niet opgegeven.’

Verbeelding en moed

‘In de jaren na het Klimaatakkoord van Parijs zag je brede wil, ook bij grotere bedrijven, om een ander pad in te slaan. “We gaan het gewoon doen”, was de houding’, schetst Smit. ‘Daarop volgde de populistische terugslag met Brexit, Trump en ik reken de recente afzwakking van de Green Deal in de EU daar ook toe. Maar ik ben ervan overtuigd dat dit golfbewegingen zijn. Het kan heel goed dat we nu zo’n beetje op het dieptepunt zitten van die terugslag.’

Hij wijst erop dat weglopen voor de gevolgen van klimaatverandering steeds lastiger wordt. ‘Als je naar de impact van de hittegolven van afgelopen zomer kijkt, dan is dat voor burgers en bedrijven geen ver-van-mijn-bed show meer. Er is reële schade. De reactie van Wopke Hoekstra als Eurocommissaris van Klimaat vond ik heel goed. Hij benoemde gewoon dat het klimaat niet op ons wacht en dat de zomer van 2026 de koudste van de komende tien jaar kan blijken te zijn.’

Smit erkent dat de komende tien tot twintig jaar heel spannend worden. ‘Wat je daarbij vooral nodig hebt, zijn verbeelding en moed. Verbeelding om perspectief te bieden op een andere, betere toekomst en moed om het onzekere pad op weg daarnaartoe toch maar in te slaan. Ik begrijp heel goed dat dat ingewikkeld is en dat mensen denken “Het einde van de wereld, prima. Maar intussen moet het allemaal ook nog ergens van betaald worden.” De vraag is dan of je het kunt opbrengen om vanuit je eigen mogelijkheden invloed uit te oefenen en toch stapjes durft te zetten. Dat is wat ik managers met dit boek wil meegeven.’

Meer democratie voor de economie

Smit ziet intussen steeds meer initiatieven vanuit de maatschappelijke onderstroom die ingaan tegen de standaardreflexen van de corporate wereld. ‘Dat is eigenlijk al een grotere beweging aan het worden van mensen die zich organiseren. Dat zie je bij werknemers, maar ook bij burgerberaden in de politiek. Wat ik bij die beraden heel positief vind, is dat je de rust neemt om mensen uit verschillende hoeken van de samenleving een aantal dagen samen te brengen om met elkaar tot oplossingen te komen.’

‘Dit klinkt natuurlijk vrij idealistisch, maar hoe verfrissend zou het zijn als bedrijven zich op eenzelfde manier laten inspireren door ideeën uit de samenleving? Dat is ook wat ik bedoel met de noodzaak om de economie te democratiseren, na een lange periode waarin we vooral bezig zijn geweest met het economiseren van de democratie.’

Lees ook:

Regionale aanjagers helpen innovatieve, groene startups naar de markt, vooral dankzij financiering

Zeker in de beginfase hebben veelbelovende, groene startups in de chemie alle hulp nodig die ze kunnen krijgen. Want een leuk idee hebben in een laboratorium is één ding, het opschalen naar een commercieel bedrijf is een lange, moeilijke weg. Zeker in een land met hoge energieprijzen, een stikstofprobleem, netcongestie en een tekort aan private investeerders.‘Het is echt niet makkelijk om op te schalen. Wij pakken deze startups beet en helpen ze groeien. Tegelijk behoeden we hen om niet te snel te groeien. Snel een grote fabriek neerzetten hoeft namelijk niet altijd de beste optie te zijn’, zegt Angelique Erkenbosch, business developer bij Innovation Quarter, de regionale ontwikkelingsmaatschappij voor Zuid-Holland. Samenwerking met Groene Chemie Nieuwe Economie In Nederland zijn naar schatting honderd start- en scale-ups die de chemie willen vergroenen. Meestal door fossiele grondstoffen te vervangen door biobased- en gerecyclede materialen. Ruim zeventig van die bedrijven hebben zich inmiddels aangesloten bij het platform Groene Chemie Nieuwe Economie (GCNE), waarin de ROM’s nauw samenwerken om ze te ondersteunen. Die steun bestaat uit het toe  leiden naar financiering, het financieren van groei, het bouwen aan het ecosysteem en de  regionale verankering via hun netwerk. Juist door expertise, financiering en netwerken te bundelen, kunnen platform en ROM’s ondernemers verder helpen.‘We vormen samen een katalysator, waarin we ondernemers leren hoe ze attractief worden en blijven voor private en publieke investeerders. De grondstoffentransitie, marktvraag en wetgeving voor innovatieve chemie is nog in ontwikkeling. Dus we leren hen te kijken naar andere opschalingsmethoden. Bijvoorbeeld hoe ze met minder kapitaal ook kunnen opschalen. We leren van elkaar en zorgen dat andere bedrijven hier ook van kunnen leren’, vertelt Martine Rousseau manager ecosysteemontwikkeling bij LIOF, de regionale ontwikkelingsmaatschappij van de provincie Limburg. Samen met haar collega Aniek Sarneel werkt Martine aan een sterk ecosysteem voor innovatieve chemie in Limburg.Birgitta Kramer, business developer circulaire economie bij ROM InWest, de regionale ontwikkelingsmaatschappij voor Noord-Holland, verwoordt het zo: ‘Wij denken met ze mee om een go-to-market strategie te ontwikkelen en helpen ze voor te bereiden op een mogelijke externe financiering. Soms betekent het dat we ze een realistische spiegel voorhouden of wakker schudden. Maar wel in een safe space en goed onderbouwd. En altijd met het uitgangspunt om de business case sterker te maken.’ Gamechangers ondersteunen Daarom werken de ROM’s bijvoorbeeld aan GCNE’s opschalingstafels, kennis- en netwerk-events en de Green Chemistry Accelerator (GCA). Dat laatste is een programma om startups en scale-ups te helpen bij hun go-to-market- en financiering-strategieën.Dit jaar deden bedrijven mee zoals Phoenix Metals, dat kritische metalen uit de staalslakken van Tata Steel gaat halen, Back to Battery, dat hetzelfde doet uit afgedankte batterijen, Alkyl Recycling, dat 1 miljard wegwerpluiers wil recyclen, en FoamBloxx, dat al het kunststof schuim van plantaardige of gerecyclede grondstoffen maakt. Vorig jaar waren dat onder meer startups als Mevaldi, dat plastic maakt van suikers uit plantaardig afval, en Alucha, dat kalk uit papierafval haalt om te gebruiken in verf, lijm en plastic.‘Veel van deze bedrijven zijn nog niet op de markt, dus we moeten samen ondervinden wat de beste route voor hen kan zijn om te groeien. Wij denken mee en brengen onze kennis en ervaring in, met respect voor hun ondernemerschap’, zegt Erkenbosch.Nederland telt negen regionale ontwikkelingsmaatschappijen, verspreid over de verschillende provincies en industriële clusters. Zij helpen deze zogenaamde ‘gamechangers’ hun nieuwe technologie naar de markt te brengen en hun bedrijf te laten groeien. Dat is belangrijk omdat deze bedrijven met hun innovaties de overgang naar een groenere, circulaire economie met fossielvrije energie, industrie en chemie kunnen versnellen.[caption id="attachment_189317" align="alignnone" width="1024"] De ROM’s brengen ook bedrijfsbezoeken aan innovatieve startups, zoals Birgitta Kramer met ROM InWest de bedrijven Cargill, Strohm en Phoenix Metals bezocht. Credit: ROM InWest[/caption] Publiek meefinancieren blijkt succesvol Publieke financiering is daarbij een belangrijk element, want deze bedrijven kunnen niet zomaar bij een bank aankloppen en private investeerders durven in de vroege fase van een startup nog niet in te stappen. ROM’s kunnen dat wel. Tussen 2021 en 2025 hielpen de Nederlandse ROM’s 2.021 bedrijven aan 2.810 financiële deals, rekende directeur Arjan van den Born van ROM Utrecht onlangs uit in zijn onderzoek.Vooral in de vroege fase investeerden de ROM’s bij twee derde van de startups mee. Zodra de grootste risico’s eruit zijn, nemen private en internationale investeerders het over, concludeert Van den Born. Hij ziet ook dat de rol van ROM’s buiten de Randstad nog belangrijker is omdat daar minder andere investeerders actief zijn. Ook krijgen bedrijven met een ROM-investering vaker een vervolginvestering, blijkt uit zijn onderzoek. In de chemie zag hij dat bij alle investeringen een ROM meedeed. Zonder de ROM's waren er in de afgelopen jaren geen investeringen geweest.Voor de gamechangers in de groene chemie heeft Erkenbosch uitgerekend dat maar liefst 87,5 procent van de bedrijven die ze begeleid hebben in de Green Chemistry Accelerator een vervolgfinanciering heeft kunnen aantrekken. In 81,25 procent van deze bedrijven hebben de ROM’s ook zelf geïnvesteerd. Om precies te zijn: 16 ondernemers deden mee aan de Accelerator en 35 ondernemers presenteerden aan investeerders bij de Opschalingstafels. ‘Het begeleiden van die ondernemers richting hun financiering is ontzettend belangrijk. Je ziet dat publieke financiers en regionale publieke financiers zoals wij hard nodig zijn en hun kansen verhogen, want privaat venture capital staat niet in de rij om groene chemie te financieren. Je hebt InvestNL, RVO en de ROM’s nodig. Als wij niet samenwerken, lukt het helemaal niet om privaat kapitaal los te weken’, zegt ze.Kramer: ‘We helpen ondernemers om hun innovatie investeerbaar en schaalbaar te maken, om een transitie op gang te brengen. The magic happens als je een consortium bouwt waarbij je publiek en privaat kapitaal bundelt. Die combinatie maakt je sterker.’ Over de grenzen heen kijken De ROM’s richtten zich in eerste instantie op hun eigen regio, maar kijken steeds vaker over hun eigen grenzen. ‘We kijken samen waar een bedrijf het beste tot zijn recht komt. Limburg heeft veel te bieden, maar als een andere regio, zoals Rotterdam, beter aansluit, is dat ook een goede uitkomst. Vanuit die gedachte zoeken we steeds meer de samenwerking tussen regio’s. We willen één platform vormen om bedrijven groot te maken. We willen ze niet van loketje naar loketje sturen’, zegt Aniek Sarneel van LIOF.Als gevolg van de geopolitieke ontwikkelingen is er ook meer aandacht voor het behoud van kritische grondstoffen in Europa. Bijvoorbeeld vanadium, mangaan, lithium, kobalt, nikkel en grafiet zijn essentiële grondstoffen voor batterijen, drones en industriële processen. De ROM’s  zagen dat de afgelopen jaren steeds meer bedrijven die kritieke materialen terugwinnen zich bij hen melden. Zoals Back to Battery en Phoenix Metals, die nu door ROM’s gesteund worden.Sommige startups kijken naar buurlanden voor grondstoffen of afzetmarkten. Phoenix Metals bijvoorbeeld, wil alle staalslakken in Europa verwerken. Alkyl wil ook luiers uit andere landen recyclen. Back to Battery haalt het overblijvende black mass van batterijen uit shredders in heel Europa. Mevaldi gebruikt een bestaande fabriek in Frankrijk voor haar demonstratiefase. ‘Dat betekent voor ons dat we ons blikveld moeten verruimen van regio naar nationaal en naar internationaal en naar de EU om die ondernemer te kunnen helpen’, zegt Erkenbosch.De ROM’s houden ook geopolitieke trends in de gaten, want die beïnvloeden de marktkansen van de gamechangers. Neem bijvoorbeeld het dumpen van goedkoop plastic door China op de Europese markt, waardoor de hele recyclingsector te gronde dreigt te gaan, maar waarmee ook biobased- en zelfs fossiel plastic moeilijker kan concurreren. ‘Het beschermen van de Europese markt tegen dumping en het zorgen voor wet- en regelgeving, zodat nieuwe markten een kans krijgen; dat moeten we op Europees niveau met elkaar regelen. Anders worden we overspoeld met grondstoffen uit het buitenland die goedkoper, maar zeker niet duurzaam geproduceerd zijn’, stelt Erkenbosch. De chaos overwinnen De komende jaren blijven de ROM’s veelbelovende, innovatieve startups helpen, ondanks de complexe marktomstandigheden. In de grondstoffentransitie zal de opkomst van innovatieve bedrijven doorgaan, terwijl bestaande chemische bedrijven in Nederland krimpen of de deuren sluiten. In die overgangsfase zijn financiering, begeleiding en connecties echt noodzakelijk, zeggen de drie.Erkenbosch: ‘Om die groene chemie van de toekomst, en daarmee verduurzaming van onze industrie, mogelijk te maken is meer nodig dan we de afgelopen jaren hebben gedaan. We zien dat de ondernemers het zwaar hebben. De vraag is: hoe kom je de komende vijf of zes jaar van relatieve chaos door? Als je dit als Nederland van strategisch belang vindt, dan moet je alle zeilen bijzetten. We hebben daarvoor niet alleen meer geld en regelgeving nodig, het is een mindset die gevoeld moet worden door het gehele ecosysteem.’ Lees ook:FoamBloxx is bezig de markt te veroveren met plantaardig en gerecycled schuim Phoenix Metals haalt vanadium uit de staalslakken van Tata Steel voor veiligere batterijen Keniaanse Melvin gaat met Alkyl Recycling probleem van 1 miljard wegwerpluiers oplossen Back to Battery houdt kritieke grondstoffen binnen EU door ze uit afgedankte batterijen te halenDit artikel is gemaakt door een van onze expertredacteuren in samenwerking met onze partner Groene Chemie Nieuwe Economie. Change Inc. werkt met partners die de klimaattransitie aanjagen. Zij kunnen cases presenteren waar anderen zich aan kunnen optrekken en zijn eerlijk over de uitdagingen. Niet één bedrijf is al 100 procent duurzaam, maar veel zijn onderweg. Dankzij ons partnermodel zijn onze artikelen gratis toegankelijk voor iedereen. Benieuwd naar hoe wij werken? Klik hier.