Maaike Kooijman
01 mei 2026, 12:00

Opmerkelijk: Klimaatverandering brengt witte haai mogelijk terug naar de Noordzee

De grootste roofvis ter wereld was lang een ver-van-ons-bed-show. Maar de opwarming van de zeeën door klimaatverandering kan de witte haai zomaar eens richting Nederland lokken.

witte haai Voor zijn terugkeer naar de Noordzee moet de witte haai wellicht nog even aan zijn imagoprobleem werken. | Credits: Getty Images

Wie ooit Steven Spielbergs Jaws heeft gezien, is waarschijnlijk voor het leven getekend. Toch kan de grootste roofvis ter wereld weleens dichterbij komen dan je zou willen.

Noordzee aantrekkelijker voor witte haai

De aarde warmt op, en daarmee ook de zeeën. De Noordzee was vorig jaar gemiddeld warmer dan ooit gemeten. Dat maakt het een aantrekkelijkere plek voor dolfijnen en zeehonden, en daarmee ook voor hun grote vijand: de witte haai.

Opmerkelijk

Soms stuit je als redactie op nieuws waarbij een wenkbrauw omhoog schiet. Die ene vreemde innovatie, een onverwacht effect van klimaatverandering of een staaltje menselijke onhandigheid. Opmerkelijk dus. In deze rubriek deelt Change Inc. bijzondere vondsten en ontwikkelingen.

Een nieuw paleontologisch onderzoek waarover The Guardian schrijft, legt verbanden tussen de wateren van de Noordzee zo’n 5 miljoen jaar geleden en nu. Destijds was het water ook warmer en leefden er verschillende soorten walvissen en haaien in. In een walvisfossiel zijn tandafdrukken gevonden van de cosmopolitodus hastalis, familie van de hedendaagse witte haai.

Walvissen zullen niet zo snel terugkunnen naar de Noordzee: daar is het water veel te ondiep voor. Maar volgens de onderzoekers kan het opwarmende water, met al zijn dolfijnen en zeehonden, wel witte haaien en andere grote roofdieren lokken. Er wordt overigens met name gespeculeerd over de Britse Noordzee, nog niet zozeer over de Nederlandse.

Imagoprobleem

Angstaanjagend? Dat valt mee. Haaien zijn een belangrijk onderdeel van het mariene ecosysteem. Bovendien kunnen de haaien goed een nieuw toevluchtsoord gebruiken: de zeeën waar ze nu leven worden zo warm dat ze risico lopen op oververhitting.

Troost je daarnaast met de gedachte dat mensen (veel) meer haaien doden dan andersom. Omdat haaien geen mensen eten, hebben de enkele tientallen haaienbeten per jaar meestal geen dodelijke afloop. Andersom maken mensen meer dan 100 miljoen haaien per jaar dood.

Lees ook:

Alleen slecht nieuws brengen over klimaat heeft geen zin: dokters doen ook meer dan zeggen dat je ziek bent

Stel je voor dat een arts na uitgebreid onderzoek zegt: 'U bent ernstig ziek.' En het daar vervolgens bij laat. Geen behandelopties. Geen advies. Alleen de diagnose. We zouden dat onacceptabel vinden. Toch is dat precies wat er vaak gebeurt in het klimaatdebat.Deze week verscheen opnieuw een omvangrijk rapport van de Copernicus Climate Change Service en de Wereld Meteorologische Organisatie. De boodschap is helder: 2025 was een extreem jaar, met hittegolven, droogte, natuurbranden en overstromingen. Europa warmt sneller op dan andere continenten. De risico’s nemen toe. Dat is belangrijke kennis. Maar ook: wéér een vrijblijvende diagnose. En dat frustreert. Meer rapporten leiden tot minder actie Waar medische wetenschap diagnose en behandeling onlosmakelijk met elkaar verbindt, blijft klimaatwetenschap vaak steken in het beschrijven van het probleem. Alsof het voldoende is om de ernst nog eens te onderstrepen. Alsof meer alarmerende cijfers automatisch tot meer actie leiden.De gedragswetenschap suggereert het tegenovergestelde. Neem het bystander effect: hoe meer mensen getuige zijn van een probleem, hoe kleiner de kans dat iemand in actie komt. Iemand anders zal wel iets doen. En als niemand iets doet, concluderen we al snel: dan zal het wel meevallen.Daar bovenop komt wat psychologen environmental numbness noemen: hoe vaker we worden blootgesteld aan alarmerend klimaatnieuws, hoe minder het ons raakt. De eerste keer schrikken we. De tiende keer scrollen we door. Samen vormen deze mechanismen een ongemakkelijke realiteit: meer alarmerende rapporten kunnen leiden tot mínder gevoel van urgentie en dus minder actie.Dat maakt de huidige manier van communiceren over de klimaatcrisis riskant. Een steeds herhaalde diagnose zonder concreet handelingsperspectief kan onbedoeld verlammend werken en de desinteresse versterken. Het voedt het idee dat het probleem groot en bedreigend is, maar versterkt ook het idee dat een behandeling weinig zin heeft. Geen diagnose zonder behandelplan Wat zou er gebeuren als klimaatwetenschappers zich meer als medische wetenschappers zouden opstellen? Dat elke diagnose gepaard gaat met een expliciet handelingsperspectief. Wat is er aan de hand, wie kan wat doen, hoe ziet een eerste stap eruit? In de geneeskunde is dat vanzelfsprekend. Een diagnose staat altijd in dienst van de behandeling. Richtinggeven maakt herstel mogelijk.Voor het klimaat geldt hetzelfde. We weten inmiddels vrij goed wat er misgaat. De vraag is niet of we voldoende kennis hebben, maar hoe we die kennis vertalen naar gedrag van burgers, bedrijven en beleidsmakers. Dat vraagt om een verschuiving van beschrijven naar activeren. Wie is aan zet? Welke keuzes liggen op tafel? Wat is een haalbare volgende stap? Zonder deze vertaalslag blijft de diagnose in de lucht hangen.Misschien moeten we daarom een simpele stelregel hanteren: geen diagnose zonder behandelplan. Zo wordt kennis omgezet in beweging. Want een patiënt herstelt met een duidelijk plan. En de kans dat een samenleving in actie komt tegen klimaatverandering is groter wanneer helder is wat er moet gebeuren. Reint Jan Renes is gedragswetenschapper en lector Psychologie voor een duurzame stad aan de Hogeschool van Amsterdam.