Boeren rondom Natura2000-gebieden liggen onder een vergrootglas, zegt Tijmen van Zessen. Hij spreekt uit ervaring: Van Zessen is melkveehouder in het Utrechtse Lexmond. Zijn boerderij ligt op een steenworp afstand van natuurgebied de Zouweboezem. De stikstof die zijn boerderij uitstoot kan daar zomaar eens neerslaan, of terechtkomen in het grondwater. Stikstof komt op melkveehouderijen vooral vrij in de vorm van ammoniak, dat ontstaat uit een chemische reactie tussen mest en urine van koeien.
Die negatieve gevolgen wil Van Zessen voorkomen. En hij is niet de enige, zegt hij. ‘Uiteindelijk is elke boer in Nederland een vriend van de natuur. Die hebben we simpelweg nodig, bijvoorbeeld omdat insecten onmisbaar zijn voor de bestuiving van gewassen.’
Sinds vorig jaar levert de melkveehouder zijn zuivel aan Ikwileerlijkezuivel.nl. Dat levert hem – op zijn huidige duurzaamheidsniveau – een opslag op van 8 cent per liter. Uitgaande van een miljoen liter per jaar, is dat toch al snel 80.000 euro.
Die opslag stelt hem in staat de kans om meer te investeren in verduurzaming van zijn bedrijf, zegt Van Zessen. ‘Ik wil bijvoorbeeld de bodem gaan verbeteren. Omdat ik geen kunstmest meer gebruik, ben ik afhankelijk van de vruchtbaarheid van de bodem en de dieren die daarin leven. Dit jaar wil ik voor het eerst gaan bekalken. Calcium verhoogt de pH-waarde van de bodem en zorgt voor meer zuurstof.’
Fabriek in Ommen
De melk die Van Zessen levert, gaat naar de Twentse fabriek ‘de Vechtstroom’ van Ikwileerlijkezuivel.nl. Met een capaciteit van 150 miljoen kilo melk per jaar kan daar de productie van tot 200 melkveehouders verwerkt worden. Op dit moment zijn dat er acht, maar dat aantal moet dit jaar fors groeien. Superunie is de grootste afnemer. Dat is de inkooporganisatie van onder meer Plus, Spar en Dirk.
Ikwileerlijkezuivel.nl werd in 2022 opgericht door ceo Rik Hoogenberg. De IT-ondernemer woont in een Natura2000-gebied en zag de natuur daar rap achteruitgaan. Daar wilde hij iets aan doen. Het team dat hij om zich heen verzamelde bestaat uit onder anderen cco Bart Fischer (oud-Albert Heijn), cfo Peter Paul Coppes (oud-FrieslandCampina), coo Jan Drenthen (oud-FrieslandCampina) en chief innovation officer Ank van Wylick (oud-KPMG).
Ikwileerlijkezuivel.nl heeft niet de ambitie om een groot zuivelbedrijf te worden, benadrukt cco Bart Fischer. Het enige doel is om boeren nabij Natura2000-gebieden te helpen natuurinclusief te werken. Van de ruim 12.000 melkveehouderijen in Nederland liggen er zo’n 4.500 binnen tweeënhalve kilometer van zo’n beschermd natuurgebied.
Met die missie scoort het bedrijf hoge ogen. Fischer: ‘Vorig jaar kwam Caroline van der Plas langs. Ze vond het geweldig wat we doen, we zijn er natuurlijk helemaal voor de boeren. Maar ook Progressief Nederland was enthousiast. Want we zijn er óók voor de natuur.’
12 cent extra per liter
Het helpen verduurzamen leunt deels op de hogere melkprijs die het bedrijf natuurinclusieve boeren biedt. Op basis van waar ze staan qua natuurinclusiviteit wordt de toeslag berekend. Boeren die ervoor zorgen dat hun koeien minstens 720 uur per jaar de wei ingaan, vallen onder niveau ‘brons’ en krijgen 3 cent per liter boven op de standaard melkprijs die FrieslandCampina hanteert. Zilver is 6 cent, goud 8 cent en platina 9 cent. Scoren andere boeren in hun cohort ook goed, dan komt daar nog een bonus bovenop. 12 cent extra per liter is de max.
Als melkveehouder is Van Zessen daar maar wat blij mee. Zelf zit hij nu op niveau goud. ‘Ik vind het mooi dat je als ondernemer zelf aan de knoppen zit. Je hebt niet alleen invloed op het gebied om je heen, maar ook op je eigen verdienmodel en levensvatbaarheid. Goed gedrag belonen werkt wat mij betreft beter dan straffen.’
Zo’n hogere melkprijs is op zich niets nieuws. Boeren met bepaalde duurzame keurmerken, bijvoorbeeld een biologische SKAL-certificering of ‘on the way to planet proof’, krijgen ook al meer betaald voor hun melk. Een deel van de bonus die boeren krijgen wordt dan ook betaald door de supermarkten. De rest wordt opgehoest door Ikwileerlijkezuivel.nl, dat zegt kosten te besparen met efficiënte productiewijzen.
Fischer: ‘Bij ons is het één melkstroom in, één verpakkingsstroom uit.’ Geen aardbeien- of perzikyoghurt dus, louter roomboter en naturel en hybride zuivel.
Natuurinclusief boeren
Het niveau van boeren wordt bepaald door een aantal indicatoren. Stikstof, biodiversiteit en weidegang wegen daarin het zwaarst. Dingen als circulariteit, het percentage blijvend grasland (waarin ook CO2 wordt opgeslagen) en methaanuitstoot tellen in mindere mate. Het idee is dat aangesloten boeren steeds een niveau stijgen, middels een concreet en gepersonaliseerd bedrijfsnatuurplan.
De eisen gaan specifiek over doelen, niet over manieren om daar te komen. Zulke ‘doelsturing’ is prettig voor boeren, zegt Van Zessen. ‘Niet elke boer kan dezelfde maatregelen doorvoeren. Sommige kunnen makkelijk kiezen om hun koeien vaker naar buiten te laten gaan, terwijl andere liever kiezen voor een eiwitarm dieet.’
Ikwileerlijkezuivel.nl en het klimaat
Veehouderijen krijgen niet alleen kritiek door hun invloed op het milieu (de directe omgeving), maar ook door hun invloed op het klimaat. Tijdens het herkauwen produceert een koe veel methaan, dat een veel sterker broeikasgas is dan CO2. De zuivelsector is wereldwijd goed voor zo’n 4 procent van de broeikasgassen die mensen uitstoten.
De uitstoot van broeikasgassen is één van de dertien indicatoren waar Ikwileerlijkezuivel.nl naar kijkt. Melkveehouders kunnen zich echter in principe ook aansluiten als ze hun uitstoot niet verlagen, omdat je een bepaald niveau al behaalt als 80 procent van de indicatoren op niveau is.
Digitaal ESG-platform
Een snel rekensommetje leert dat die ene fabriek niet genoeg is om de melk van 4.500 boerderijen te verwerken. Dat is ook helemaal niet de ambitie, legt Fischer uit. Het bedrijf heeft namelijk nog een ander middel (en daarmee ook verdienmodel): het zogenoemde Smart Platform for Change. Dat digitale ESG-platform moet voor boeren, afnemers én overheid zichtbaar maken hoe het met de natuurinclusiviteit gesteld is. Daarmee wil het bedrijf opschalen naar alle boeren rondom Natura2000-gebieden.
De ontwikkeling van dat platform vraagt, samen met de ontwikkeling van een nieuwe productlijn, om een slordige 4,9 miljoen euro. Het grootste deel daarvan is al toegezegd. Ikwileerlijkezuivel.nl wordt bijvoorbeeld gefinancierd door het Nationaal Groenfonds, Oost NL en CONO Kaasmakers.
De nog benodigde 1,8 miljoen euro wordt vanaf vandaag via mkb-aandelenbeurs NPEX opgehaald. Daar worden certificaten van aandelen uitgegeven, met een minimale inleg van 450 euro.
Keurmerk in de maak
Naast het digitale platform moet ook een officieel keurmerk boeren stimuleren om te verduurzamen. Dat staat voor eind dit jaar op de planning, zegt Fischer. Met een keurmerk is over het algemeen beter geborgd dat boeren aan specifieke eisen voldoen. Hoewel Ikwileerlijkezuivel.nl nu al een samenwerking heeft met zuivelketeninspecteur Qlip, vraagt een keurmerk om een nog uitgebreider certificeringsproces.
Fischer wijst erop dat natuurinclusief boeren tot nu toe niet gecertificeerd is. ‘Wordt dat het wel, dan is het voor boeren veel makkelijker om financieel beloond te worden voor hun inspanningen. ‘
Meer lezen over het voedselsysteem van de toekomst? In de nieuwsbrief Kweekvlees & Kool schrijft Change Inc.-redacteur Maaike Kooijman over nieuwe ontwikkelingen en interessante updates. Schrijf je hier in.
Lees ook:
- Rabobank-directeur wil duurzamer boeren belonen: ‘Zolang economie en wetgeving botsen, is het vechten tegen de bierkaai’
- Hoe Lidl de duurzaamste supermarkt van Europa werd: ‘Peulvruchten zijn een belangrijke groeicategorie’
- Aandacht voor Europese autonomie doet energietransitie floreren − is de voedseltransitie hierna aan de beurt?
